Месяц: Октябрь 2024

14․10-18․10 2024թ

Էլեկտրական հոսանքի ազդեցությունները կարող են լինել թույլ կամ ուժեղ, ունենալ իրենց քանակական բնութագիրը:

Էլեկտրական հոսանքը քանակապես բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է հոսանքի ուժ:

Հոսանքի ուժը ցույց է տալիս հողորդիչի լայնական հատույթով մեկ վայրկյանի ընթացքում անցնող լիցքի քանակը:

Եթե կամայական հավասար ժամանակներում հաղորդչի լայնական հատույթով անցնում են լիցքի նույն քանակը, ապա ադպիսի հոսանքն անվանում են հաստատուն հոսանք:

Հաստատուն հոսանքի ուժը նշանակում են I  տառով:

Հաստատուն հոսանքի ուժը դրական սկալյար մեծություն է, որը հավասար է հաղորդչի լայնական հատույթով հոսանքի ուղղությամբ t ժամանակում անցած q լիցքի հարաբերությանը այդ ժամանակին:

I=q/t (1)

Միավորների միջազգային համակարգում հոսանքի ուժի միավորը կոչվում է ամպեր(Ա), ի պատիվ ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անդրե Ամպերի (1775-1836թ.): 

Ամպերի սահմանման հիմքում ընկած է հոսանքի մագնիսական ազդեցությունը: 1Ա-ին զուգահեռ հաճախ գործածվում են 1մԱ =10⁻³Ա և 1մկԱ =10⁻⁶Ա  միավորները:

Հոսանքի ուժի միջոցով, եթե այն հայտնի է, կարելի է որոշել t ժամանակում հաղորդիչով անցնող լիցքի մեծությունը.

q=I⋅t (2)

(2) բանաձևը թույլ է տալիս սահմանել էլեկտրական լիցքի միավորը՝ կուլոնը (Կլ).  1Կլ=1Ա⋅1վ=1Ավ

Մեկ կուլոնն այն լիցքն է, որն անցնում է հաղորդչի լայնական հատույթով 1 վայրկյանում, երբ հոսանքի ուժը հաղորդչում  1Ա է: 

Հոսանքի ուժը չափում են հատուկ սարքի՝ ամպերաչափի կամ միլիամպերաչափի միջոցով: 

Ամպերաչափի պայմանական նշանն է`

Ամպերաչափն այնպես է կառուցված, որ շղթային միացնելիս, հոսանքի ուժը շղթայում գրեթե չի փոխվում: Ամպերաչափը էլեկտրական շղթային միացնելու ժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել հետևյալ կանոնները.

Ամպերաչափը միացնում են հաջորդաբար էլեկտրական շղթայի այն բաղադրիչին, որի հոսանքի ուժը պետք է չափեն:

Ընդ որում, ոչ մի նշանակություն չունի ամպերաչափը միացվել է հետազոտվող սպառիչի աջ, թե ձախ կողմում: Հետևաբար, հոսանքի ուժը շղթայի հաջորդաբար միացված տեղամասում նույնն է:

Ամպերաչափի «+» սեղմակը անհրաժեշտ է միացնել այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է հոսանքի աղբյուրի դրական բևեռից, իսկ «−» նշանով սեղմակը՝ այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է բացասական բևեռից:

Էլեկտրական հոսանքը լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժում է, որն առաջանում է, երբ էլեկտրական դաշտի կողմից նրանց վրա ուժ է ազդում և հետևաբար աշխատանք է կատարվում: Հոսանքի աշխատանքը համեմատական է տեղափոխված լիցքի քանակին՝ q-ին, հետևաբար նրա հարաբերությունը այդ լիցք քանակին հաստատուն մեծություն է և  կարող է բնութագրել էլեկտրական դաշտը հաղորդչի ներսում: Այդ ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է լարում և նշանակվում է U տառով: 

Լարումը  ցույց է տալիս տվյալ տեղամասով 1Կլ լիցք անցնելիս էլեկտրական դաշտի կատարած աշխատանքը:

Լարումը սկալյար ֆիզիկական մեծություն է, որը հավասար է դաշտի կատարած աշխատանքի  հարաբերությանը հաղորդչով տեղափոխված լիցքի քանակին: U=A/q 

Էլեկտրական լարման միավորը կոչվում է վոլտ (Վ) հոսանքի առաջին աղբյուր ստեղծող Ա. Վոլտայի պատվին:

1Վ այն լարումն է, որի դեպքում շղթայի տեղամասով 1Կլ լիցք տեղափոխելիս էլեկտրական դաշտը կատարում է 1Ջ աշխատանք:

Վոլտաչափի սեղմակները միացվում են էլեկտրական շղթայի այն կետերին, որոնց միջև անհրաժեշտ է չափել լարումը՝ չափվող տեղամասին զուգահեռ։

Վոլտաչափի «+» նշանով սեղմակն անհրաժեշտ է միացնել էլեկտրական շղթայի չափվող տեղամասի այն կետի հետ, որը միացված է հոսանքի աղբյուրի դրական բևեռին, իսկ «−» նշանով սեղմակը՝ բացասական բևեռին: 

Թեմատիկ հարցեր և խնդիրներ

1․Ինչու՞ է անհրաժեշտ սահմանել հոսանքի քանակական բնութագիրը։

Անվտանգություն — կանխել գերտաքացումն ու կարճ միացումները:
Գործառնական արդյունավետություն — սարքերի պատշաճ շահագործում:
Հզորության հաշվարկներ — էներգիայի սպառումը որոշելու համար:
Համակարգի դիզայն — ճիշտ բաղադրիչների ընտրություն:
Մոնիտորինգ և ախտորոշում — միացումում առկա խնդիրները հայտնաբերելու համար:

2․ Ինչո՞վ է տարբերվում ազատ լիցքակիրների ուղղորդված շարժումը քաոսային շարժումից։

Ազատ լիցքակիր կրիչների ուղղորդված շարժումը (օրինակ՝ հաղորդիչում) շարժում է էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ, երբ էլեկտրոնները շարժվում են մեկ ուղղությամբ՝ առաջացնելով էլեկտրական հոսանք։

Քաոսային շարժումը ջերմային շարժման պատճառով մասնիկների պատահական, անկանոն շարժումն է։ Նման շարժումը էլեկտրական հոսանք չի ստեղծում, քանի որ մասնիկների շարժման ուղղությունները փոխադարձաբար փոխհատուցվում են։

3․ Ո՞ր հոսանքն են անվանում հաստատուն։

Ուղիղ հոսանքը՝ հոսանք է, որը հոսում է մեկ ուղղությամբ և ժամանակի ընթացքում չի փոխում իր արժեքը: Նման հոսանքի ժամանակ էլեկտրոնները անընդհատ շարժվում են բացասական բևեռից դեպի դրական:

4․ Սահմանել հաստատաուն հոսանքի ուժը։ Ի՞նչ է ցույց տալիս հոսանքի ուժը, և ո՞րն է նրա միավորը։

Ուղիղ հոսանքը միավոր ժամանակում անցնող լիցքի քանակն է:
Բանաձև՝ I=t/Q

Այն ցույց է տալիս, թե որքան լիցք է անցնում հաղորդիչով և չափվում է ամպերով (A):

5․ Ինչպե՞ս է սահմանվում լիցքի միավորը՝ կուլոնը։

Կուլոնը (C) էլեկտրական լիցքի միավոր է Միավորների միջազգային համակարգում (SI):

1 կուլոնը սահմանվում է որպես լիցք, որն անցնում է հաղորդիչի միջով 1 ամպեր հոսանքի դեպքում 1 վայրկյանում։ Այսինքն.

1 կուլոն= 1Ա•1Վ

6․ Ո՞ր սարքն են անվանում ամպերաչափ։ Ո՞ր երևույթի վրա է հիմնված նրա աշխատանքը։

Ամպերաչափը սարք է, որը չափում է էլեկտրական հոսանքի ուժգնությունը ամպերով:

Այն հիմնված է մագնիսական երևույթի վրա, որն առաջանում է, երբ հոսանքն անցնում է հաղորդիչով: Երբ հոսանքը հոսում է մետաղալարով, այն ստեղծում է մագնիսական դաշտ, որը կարող է ազդել հաշվիչի ասեղի կամ այլ բաղադրիչների վրա՝ թույլ տալով չափել հոսանքի քանակը:

7․Որքա՞ն է նկարում պատկերված ամպերաչափի սանդղակի բաժանման արժեքը :

1գիծ = 2ա

8․Հաշվեք կայծակի տևողությունը, եթե 30000Ա հոսանքի ուժի դեպքում կայծակի խողովակի ընդլայնական հատույթով անցնում է 60 Կլ լիցք:

t=60/30000=0,002

9․Որոշեք ջեռուցման սալիկում հոսանքի ուժը, եթե 5 րոպեում նրանով անցել է 1000 Կլ լիցք:

I=t/Q​=1000Կլ/300վ=3.33Ա

10․ Էլեկտրական սրճեփ շղթայում հոսանքի ուժը 1.4 Ա է:

Որքա՞ն լիցք կանցնի նրա ջեռուցիչ  տարրով 10 րոպեում:

t=10ր×60վ/ր=600վ

Q=1,4Ա×600վ=840Կլ

11․Ի՞նչ աշխատանք է կատարվում, երբ 220 Վ լարման ցանցին միացված  էլեկտրական լամպի պարույրով անցնում է 4 Կլ լիցք:

Ա=220Վ×4Կլ=880Ջ

12․Ինչի՞ է հավասար լարումը էլեկտրական ջերմատաքացուցիչի վրա, եթե դրանով 40 Կլ լիցք անցնելիս կատարվում է 1600 Ջ աշխատանք:

U=1600Ջ/40Կլ=40Վ

Հարի  Բրաունի  նամակը  դստերը

Շուտով  Ծննդյան  տոներն  են,  և  ես  նորից  չգիտեմ`  ինչ  նվիրել  քեզ:  Ես  գիտեմ,  որ  դու  սիրում  ես  գրքեր,  խաղեր  ու  շորեր:  Բայց  ես  ուզում  եմ  քեզ  նվիրել  մի  բան,  որը  քեզ  հետ  կլինի  ընդմիշտ:  Այնպիսի  մի  բան,  որը  քեզ  ամեն  Ծննդյան  տոներին  կհիշեցնի  իմ  մասին:  Եվ  ես,  կարծես,  գիտեմ,  թե  ինչ  կարող  եմ  քեզ  տալ:  Մի  պարզ  ճշմարտություն,  որի  մասին  ես  միանգամից  չեմ  իմացել:  Եթե  դա  դու  հիմա  հասկանաս,  այն  քո  կյանքն  ավելի  լավը  կդարձնի:  Դու  ավելի  պաշտպանված  կլինես  խնդիրներից:  Ես  քեզ  նվիրում  եմ  մի  պարզ  ճշմարտություն:

Ոչ ոք պարտավոր չէ ինչ—որ բան անել քեզ համար:

Ինչ  է  դա  նշանակո՞ւմ:  Ինչպե՞ս  կարող  է  այդ  պարզ  ճշմարտությունն  այդքան  կարևոր  լինել:  Հնարավոր  է,  հիմա  այս  ամենը  քեզ  կարևոր  չի  թվում,  բայց  այս  սկզբունքը  կփրկի  քո  կյանքը:  Ոչ  ոք  չի  ապրում  քեզ  համար,  իմ  սիրելի  բալիկ,  որովհետև,  դու  դու  ես,  և  ուրիշ  ոչ  ոք:  Ամեն  մեկն  ապրում  է  իր  համար,  իր  երջանկության  համար:  Եվ  ինչքան  շուտ  դա  հասկանաս,  այնքան  արագ  կազատվես  սպասումից,  որ  ինչ-որ  մեկը  քեզ  կարող  է  երջանիկ  դարձնել:  Դա  նշանակում  է,  որ  ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  քեզ  սիրել:

Եթե ինչ—որ մեկը քեզ սիրում է,  ուրեմն`  դույուրահատուկ ես,  դու նրան դարձնում ես երջանիկ:

Փորձիր  հասկանալ,  թե  այդ  ո՞ր  յուրահատկության  համար  են  քեզ  սիրում  և  ջանքեր  գործադրիր,  որ  սիրեն  ավելի  շատ:  Եվ  եթե  մարդիկ  քեզ  համար  ինչ-որ  բան  են  անում`  միայն  այն  պատճառով,  որ  ուզում  են:  Ուրեմն,  դու  ինչ-որ  մի  պատճառով  թանկ  ես  նրանց  համար:  Բայց  ոչ  այն  պատճառով,  որ  ինչ-որ  մեկը  պարտավոր  է  քեզ  ինչ-որ  բան:  Դա  նշանակում  է,  որ  ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  հարգել  քեզ:  Որոշ  մարդիկ  բարի  էլ  չեն  լինի:  Բայց  հենց  դու  հասկանաս,  որ  մարդիկ  պարտավոր  չեն  լինել  բարի,  կսովորես  խուսափել  մարդկանցից,  որոնք  քեզ  ցավ  են  պատճառում:  Այո,  դու  էլ  քո  հերթին  ոչ  ոքի  համար  ոչինչ  անել  պարտավոր  չես:  Եվ  նորից.  Ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  ինչ-որ  բան  անել  քեզ  համար:

Դու ավելի լավը պետք է դառնաս միայն քեզ համար:

Այդ  դեպքում  ուրիշներն  էլ  կձգվեն  դեպի  քեզ,  կցանկանան  աջակցել  քեզ,  կիսվել  քեզ  հետ:  Եթե  ինչ-որ  մեկը  չի  ցանկանա  քեզ  հետ  լինել,  խնդիրը  դու  չես  լինի:  Եթե  դա  տեղի  ունենա,  ուրեմն  փնտրիր  ուրիշ  հարաբերություններ,  որոնք  դու  ես  ուզում:  Թող  ուրիշի  խնդիրը  քո  խնդիրը  չդառնա:  Երբ  դու  հասկանաս,  որ  շրջապատի  սիրուն  ու  հարգանքին  պետք  է  արժանանալ,  երբեք  անհնարինը  չես  սպասի  ու  չես  հիասթափվի:  Ուրիշները  չպետք  է  կիսվեն  քեզ  հետ  իրենց  զգացմունքներով,  մտքերով:  Բայց  եթե  դա  անում  են,  ուրեմն  դու  արժանի  ես  դրան:  Դու  կարող  ես  հպարտանալ  քո  ունեցած  սիրով,  ընկերների  հարգանքով,  բայց  մի  մտածիր,  որ  այդպես  էլ  պետք  է  լինի,  այդպես  կարող  ես  շատ  հեշտ  կորցնել  ձեռք  բերածդ:  Նրանք  քեզ  օրենքով  չեն  պատկանում,  այդ  ամենին  պետք  է  արժանանալ:

Իմ  ուսերից  կարծես  քար  ընկավ,  երբ  հասկացա,  որ  ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  ինձ  համար  ինչ-որ  բան  անել:  Մինչև  այն  պահը,  երբ  չգիտեի  դա,  ես  չափազանց  շատ  ջանքեր  էի  գործադրում,  երբ  չէի  հասնում  իմ  ուզածին:

Ոչոք պարտավոր չէ ինձ հենց այնպես հարգել,  ընկերություն անել ինձ հետ,  սիրել,  ապահովել իմ զարգացումը:

Արդյունքում,  իմ  հարաբերությունները  միայն  շահեցին,  ես  սովորեցի  լինել  մարդկանց  հետ,  որոնց  հետ  ուզում  եմ  լինել,  և  անել  այն  ամենը,  ինչ  ուզում  եմ:  Այդ  ընկալումն  ինձ  տվեց  ընկերներ,  գործընկերներ,  սիրելիներ,  պոտենցիալ  հաճախորդներ:  Այն  ինձ  միշտ  հիշեցնում  է,  որ  իմ  ուզածը  ստանալ  կարող  եմ,  եթե  հաջողվի  ուրիշ  մարդու  համար  լսելի  դառնալ:  Ես  պետք  է  հասկանամ,  թե  ինչ  է  նա  զգում,  ինչն  է  նրա  համար  կարևոր,  ինչ  է  նա  ուզում:  Միայն  այդ  դեպքում  ես  կհասկանամ`  ուզո՞ւմ  եմ  այդ  մարդու  հետ  կապ  ունենալ,  թե՞  ոչ:  Դժվար  է  երկու  բառով  բացատրել,  թե  ինչ  եմ  սովորել  այս  տարիների  ընթացքում:  Բայց  գուցե  ամեն  Տոնին  դու  կարդաս  այս  նամակը  ու  ամեն  անգամ  ավելի  ու  ավելի  շատ  բան  հասկանաս:  Հուսով  եմ,  այդպես  էլ  կլինի,  որովհետև  պետք  է,  որքան  հնարավոր  է,  շուտ  հասկանալ.  ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  ինչ-որ  բան  անել  քեզ  համար:

Առաջադրանքներ

Ա) Բացատրե՛ք մտքերից յուրաքանչյուրն ըստ ստեղծագործության․ համաձա՞յն եք դրանց հետ, թե՞ ոչ։ Հիմնավորե՛ք։

• Ոչ  ոք  պարտավոր  չէ  ինչ-որ  բան  անել  քեզ  համար:
  
  Ես համաձայն եմ այս մտքի հետ, ամեն մարդ ապրում է իր համար և ոչ ոք ոչ մեկին պարտավոր չէ  ինչ-որ  բան  անել։
• Եթե  ինչ-որ  մեկը  քեզ  սիրում  է,  ուրեմն`  դու  յուրահատուկ  ես,  դու  նրան  դարձնում  ես  երջանիկ:
  
  Ես լիովին համաձայն եմ։ Եթե մարդիք քեզ սիրում են ուրեմն դու ունես հատկություներ որոնք չունեն մյուսները և դրանով դու մարդկանց համար դառնում ես յուրահատուկ։
• Դու  ավելի  լավը  պետք  է  դառնաս  միայն  քեզ  համար:
  
  Եթե մենք փորձենք դառնալ ավեի լավը ինչ որ մարդու համար, մենք կարող ենք այդքան տանջանքից հետո դավաճանություն ապրել, այդ մարտու կողմից։ Այդ իսկ պատճառով դու պետք է միայն ավելի լավը դառնալ հենց քեզ համար։
• Ոչ  ոք  պարտավոր  չէ քեզ  հենց  այնպես  հարգել,  ընկերություն  անել  քեզ հետ,  սիրել,  ապահովել  քո  զարգացումը:
  
  Իհարկե, քանի որ մարդիկ կհարգնեն, կսիրեն նրանց ում կցանկանան։

Բ) Բնութագրե՛ք նամակի հեղինակին ՝ ըստ իր ներկայացրած մտքերի։

Իմ կարծիքով, հեղինակը անցել է բազմաթիվ իրադարձություների միջով և կարողացել է հասկանալ ամենա կարևոր բանը այս կյանքում։

Իրար շփելիս ապակու և մետաքսի էլեկտրականացումը բացատրվում է հետևյալ կերպ.

I.Ապակու ատոմները ավելի թույլ են պահում իրենց կազմի մեջ մտնող էլեկտրոններին, քան մետաքսի ատոմները։

II.Այդ պատճառով էլեկտրոնները անցնում են ապակուց մետաքսին։

III.Էլեկտրականացման արդյունքում ապակու վրա առաջանում է էլեկտրոնների պակաս, իսկ մետաքսի վրա՝ էլեկտրոնների ավելցուկ։

IV.Մարմինը էլեկտրականում է միայն այն ժամանակ, երբ այն ձեռք է բերում կամ կորցնում է լիցք։

V.Հնարավո՞ր է շփելով էլեկտրականացնել ձեռքում բռնած մետաղյա ձողը։

2.հնարավոր չէ, քանի որ մետաղը և մարդու մարմինը հաղորդիչներ են։

VI.Պարկուճի՝ ձողին մոտիկ կողմում ստեղծվում է էլեկտրոնների ավելցուկ, և այդ կողմը կլիցքավորվի բացասական լիցքով։

VII.Պարկուճի հակառակ կողմում կստեղծվի էլեկտրոնների պակաս, և այն կլիցքավորվի դրական լիցքով։

VIII.Քանի որ ձողի ծայրը և պարկուճի ձողին մոտիկ կողմը լիցքավորված են նույնանույն լիցքերով, պարկուճը կվանի ձողը։

1.Հավաքեք էլեկտրական շղթա պատկերված սխեմայի համաձայն : Այստեղ է-երը ածխե էլեկտրոդներն են, Բ-ն` ջրով լցված բաժակը:

Էլեկտրական շղթայի հավաքման համար հետևեք այս քայլերին.

1. Պատրաստեք նյութերը.

• Եղեք՝ ածխե էլեկտրոդներ (պաշտպանիչ սպիտակ նյութ, որպեսզի չվնասեն)։
• Բաժակը՝ ջրով լցված (համոզվեք, որ ջուրը մաքուր է)։
• Ժամանակակից էլեկտրոդներ (օրինակ, պողպատե կամ ցինկե)։
• Կապակցման անջատիչ (օրինակ, մետաղական մալուխներ)։

1. Շղթայի հավաքում.

• Միացրեք ածխե էլեկտրոդը ջրի մեջ՝ 1-2 սմ խորությամբ։
• Հաջորդը, միացրեք մյուս էլեկտրոդը ջրի մեջ (և համոզվեք, որ դրանք մի-бարձր չեն)։
• Միացրեք էլեկտրոդները էլեկտրական աղբյուրին՝ ապահովելով, որ տարբեր մասեր ճիշտ միացված լինեն (օրինակ, + և -):

1. Էլեկտրական շղթայի ստուգում.

• Մինչ ամեն ինչ հավաքել, ստուգեք, որ բոլոր կապերը ամուր են։
• Սեղմեք անջատիչը և դիտեք, թե ինչ տեղի կունենա ջրի մեջ (օրինակ, գազերի արտազատում)։

Եթե ունեք ավելի կոնկրետ հարցեր կամ հավելյալ տվյալներ, խնդրում եմ ասեք:

2. Փակե՛ք շղթան: Ինչո՞ւ լամպը չի վառվում:               

Որովհետև ջուրը թորած է։                            

3. Բացեք շղթան: Ածխե էլեկտրոդները տեղափոխեք պղնձի սուլֆատի լուծույթով լցված բաժակի մեջ: Կրկին փակեցեք շղթան: Վառվո՞ ւմ է արդյոք այժմ լամպը: Ինչպե՞ս կարելի է բացատրել դիտվող երևույթները:   

Այո, քանի որ պղնձի սուլֆատի լուծույթը հոսանք է հաղորդում։                                                                                                          

4. Միացրեք շղթան մեկ-երկու րոպեով, այնուհետև անջատեցեք այն և նայեցեք էլեկտրոդներին: Ո՞ր էլեկտրոդի  վրա է պղինձ նստել, նրա վրա՞ որը միացված է հոսանքի աղբյուրի դրական, թե՞ նրա, որը միացված է բացասական բևեվոռներին: Լիցքի ի՞նչ նշան ունի պղնձի իոնը:

Դրական։

5. Ի՞նչ եզրակացություն կարելի է անել արված փորձերից:

Նյութեր, որոնց ջրային լուծույթներն էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչներ չեն․ կոչվում են ոչ էլեկտրոլիտներ։

Նյութեր, որոնց ջրային լուծույթներն էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչներ են․ կոչվում են էլեկտրոլիտներ (II կարգի հաղորդիչներ )։

Ես հասկացա, որ պղնձաջասպի ջրային լուծույթը էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչ է, հետևաբար պղնձաջասպը էլեկտրոլիտ է։ Աղաջուրը նույնպես էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչ է, հետևաբար աղը էլեկտրոլիտ է։ Շաքարաջուրը էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչ չէ, հետևաբար շաքարը ոչ էլեկտրոլիտ է։Սոդայաջուրը էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչ չէ, հետևաբար շաքարը ոչ էլեկտրոլիտ է։ Կան նյութեր, որոնք չոր վիճակում հաղորդից չեն, բայց երբ դրանք խառնում ենք ջրի հետ նրանց մի կանիսը դառնում են հաղորդիչներ։

1.Սպիտակուցներին բնորոշ հատկություններից է ջրում նրանց լուծելիությունը։ Տարբերում են ջրում չլուծվող և շատ լավ լուծվող սպիտակուցներ։Սպիտակուցները ունեն ձև և տեսք՝ պարուրաձև, ծալքավոր կամ գնդաձև։Նրանք ունեն մի քանի մակարդակներ՝ առաջնային, երկրորդային, երրորդային և չորրորդային։ Սպիտակուցները ունեն նաև քիմիական ակտիվություն։ Որոշ սպիտակուցներ գրեթե ակտիվ չեն և կայուն են զանազան ազդակների ներգոծության նկատմամբ, իսկ մի շարք սպիտակուցները անկայուն են չնչին ներգործությունների նկատմամբ։ Սպիտակուցների հատկություններից է երկրորդային և երրորդային կառուցվածքը պահպանող թույլ կապեր խախտումը, որը կոչվում է բնափոխում։ Վերջինիս հետևանքով սպիտակուցը կորցնում է իր շատ հատկություններ։ Սպիտակուցները ունեն շատ բարձր ռեակցիոն ունակություն։Սպիտակուցները կատարում է կարևոր ֆունկցիաներ՝ կառուցվածքային ֆունկցիա, կատալիզային ֆունկցիյա, փոխադրական ֆունկցիյա և շարժական ֆունկցիյա։ Սպիտակուցներ որոնք օժտված են ֆունկցիաներով կոչվում են ֆերմենտներ։

2.Բջիջում կան բազմաթիվ քիմիական նյութեր։Կենդանի օրգանիզմում հայտնաբերել են շատ Երկրի քիմիական տարրեր՝ մակրոտարրեր և միկրոտարրեր։Մակրոտարերն են օրինակ՝ թթվածինը, ջրածինը, ազոտը, ածխածինը, նրանք կազմում են 98% կենդանի օրգանիզմի մեջ։ Միկրոտարրերն են օրինակ՝ ծծումբը, ֆոսֆորը, քլորը, կալիյումը, մագներզիումը, կայլցիումը և երկաթը, նրանք կազմում են 1,9% կենդանի օրգանիզմում։Կենդանի օրգանիզմում կան տարրեր, որոնք բնորոշ են նաև անկենդան մարմիններին։Բջջիչում ամենամեծաքանակ նյութը դա ջուրն է։ Ջուրը կազմում է բջիջի զանգվածի 75%։Ջուրը որոշում է բջիջի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները։ Կարևոր է ջրի բևեռականությունը։Ջրում մոլեկուլի մի ծայրը դրական է մյուս ծայրը բացասական, այդպիսի համակարգը կոչվում է երկբևեռ։Բջիջի անօրգանական նյութերից են նաև աղերը, որոնք լինում են լուծված, պինդ և անլուծելի վիճակում։ Այդ աղերը կարևորում են բջիջի ներքին միջավայրի ռեակցիան։

3.Ջուրը լուծիչ է և այն նյութերը, որոնք լուծվում են ջրի մեջ կոչվում են՝ հիդրոֆիլներ, իսկ այն նյութերը, որոնք չեն լուծվում կոչվում են՝ հիդրոֆոբներ։Հիդրոֆիլներն են օրինակ՝ անօրգական աղերը, թթուները, հիմքերը, իսկ օրգանական նյութերից՝ ածխաջրերը կամ սպիտակուցները և այլն։Հիդրոֆոբ են օրինակ՝ ճարպերը և թաղանթանյութը։

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ  են  հայտնի,  ինչպե՞ս  են  տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր: Տարրերը դասակարգվում են մի քանի ձևով, սակայն հիմնականը երկու հիմնական կատեգորիա է՝ մետաղներ, ոչ մետաղներ և կիսամետաղներ:

1. Մետաղներ՝ ընդհանուր առմամբ շողուն, conduciv և ductile:


2. Ոչ մետաղներ՝ սովորաբար անշողուն, կոտրվող կամ գազային:


3. Կիսամետաղներ՝ ունեն մետաղային և ոչ մետալային հատկություններ:



Տարրերը նաև դասակարգվում են ըստ իրենց ատոմային համարի, խմբերի (կանխահասկացված, անցումային, ցածր) և պարբերական աղյուսակում զբաղեցրած դիրքի:

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել նյութերն   ըստ  բաղադրության  և   ծագումնաբանության,  գրել  օրինակներ…

Մարդկությանը հայտնի է շուրջ 100 միլիոն նյութ: Նյութը սահմանվում է որպես այն ամենը, ինչ զբաղեցնում է տարածություն և ունի զանգված:

Նյութերի դասակարգումը՝ ըստ բաղադրության և ծագումնաբանության.

1. Ըստ բաղադրության

Համակազմ նյութեր (մաքուր նյութեր)

Զանգվածային նյութեր (օրինակ՝ ջուր, երկաթ)

Քիմիական տարրեր (օրինակ՝ ոսկի, кислորոդ)

Բարդ նյութեր (միացություններ)

Միացություններ (օրինակ՝ NaCl, CO2)

Ամֆիպերներ (օրինակ՝ կենսաբանական մոլեկուլներ՝ պրոտեիններ, ածխաջրեր)

2. Ըստ ծագումնաբանության

Բնական նյութեր (օրինակ՝ քարերը, մետաղները, կենսաբանական նյութերը)

Արհեստական նյութեր (օրինակ՝ պլաստիկ, սինթետիկ հավելումներ)

Այս դասակարգումը օգնում է հասկանալ նյութերի բազմազանությունը և դրանց կիրառությունները:

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերի փոքրագույն կառուցվածքային մասնիկները կոչվում են ատոմներ։ Ատոմը քիմիական տարրի ամենափոքր միավորն է, որն պահպանում է այդ տարրի հատկությունները։

1. Ատոմներ

Օրինակներ:

Ջրի ատոմ (H2O)՝ բաղկացած է երկու հիդրոգեն (H) ատոմից և մեկ թթվածնի (O) ատոմից։

Արծաթի ատոմ (Ag)՝ հանդիսանում է արծաթի մաքուր նյութը։



2. Մոլեկուլներ

Մոլեկուլները մի քանի ատոմների խումբ են, որոնք կապված են միաժամանակ։

Օրինակներ:

Կարբոնային մոլեկուլ (C6H12O6)՝ գլյուկոզա։

Թթվածնի մոլեկուլ (O2)՝ կազմված է երկու թթվածնի ատոմից։



Այս մասնիկները հանդիսանում են նյութերի հիմունքները, որոնք ձևավորում են բարդ կառուցվածքներ ու նյութեր։

• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութը սահմանվում է որպես մաքուր նյութ, որը կազմված է միայն մեկ տեսակի ատոմներից կամ միացություններից և չի կարող բաժանվել ավելի պարզ նյութերի միջոցով քիմիական ճանապարհով:

Պարզ նյութերի դասակարգում

1. Քիմիական տարրեր

Օրինակներ:

Ոսկի (Au)

Թթվածին (O)

Արծաթ (Ag)




2. Միացություններ

Օրինակներ:

Ջուր (H2O)՝ բաղկացած է հիդրոգեն և թթվածին ատոմներից։

Քիմիական աղ (NaCl)՝ բաղկացած է նատրիում և խոլոր ատոմներից։





Պարզ նյութերը պահպանելու են իրենց բնութագրերը և ատոմային կառուցվածքը, ինչը նրանց թույլ է տալիս գործել որպես հիմունք քիմիական ռեակցիաների մեջ։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութը սահմանվում է որպես նյութ, որը կազմված է երկու կամ ավելի տեսակի ատոմներից, որոնք քիմիական կապերով կապված են։ Բարդ նյութերը կարող են բաժանվել ավելի պարզ նյութերի միջոցով քիմիական ռեակցիաների միջոցով։

Բարդ նյութերի դասակարգում

1. Միացություններ

Օրինակներ:

Ջուր (H2O)՝ բաղկացած է հիդրոգեն և թթվածին ատոմներից։

Կարբոն դիօքսիդ (CO2)՝ բաղկացած է կարբոն և թթվածին ատոմներից։




2. Բազմացույցեր

Օրինակներ:

Շաքար (C12H22O11)՝ բաղկացած է տարբեր տեսակի ատոմներից։

Պոլիեթիլեն (C2H4)n՝ բաղկացած է կրկնվող միավորներից։





Բարդ նյութերը կարող են ունենալ տարբեր ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ, որոնք կախված են նրանց բաղադրությունից և կառուցվածքից։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերը ունեն մի շարք ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ, որոնք թույլ են տալիս բնորոշել և տարբերել դրանք։

1. Ֆիզիկական հատկություններ

Զանգված՝ նյութի քանակը։

Օրինակ: Երկաթի զանգվածը ավելի մեծ է, քան պլաստիկի։


Տարածություն՝ այն տարածությունը, որը զբաղեցնում է նյութը։

Օրինակ: 1 լիտր ջուրը զբաղեցնում է 1 լիտր տարածություն։


Թերմալ հատկություններ՝ բարձրացման կամ իջեցման ժամանակ նյութի տաքացման կամ սառեցման ունակությունը։

Օրինակ: Մետաղները լավ ջերմահաղորդիչներ են, մինչդեռ պլաստիկները՝ վատ։


Գույն՝ նյութի տեսողական հատկանիշը։

Օրինակ: Ոսկին ոսկե գույն ունի, իսկ ջուրը թափանցիկ է։



2. Քիմիական հատկություններ

Անհրաժեշտություն՝ նյութի ռեակցիայի մեջ մտնելու ունակությունը։

Օրինակ: Թթվածինը կարող է արձագանքել հիդրոգենի հետ, ձևավորելով ջուր։


Ռեակցիոն ունակություն՝ նյութի միմյանց հետ ռեակցիայի անցկացնելու կարողությունը։

Օրինակ: Աղին (NaCl) քիմիական նյութ է, որը կարող է կազմվել նատրիումի և խլորի ռեակցիայի արդյունքում։


Այրման ունակություն՝ նյութի այրման ժամանակ արձակում է ջերմություն և լույս։

Օրինակ: Պրոպանը (C3H8) այրվելու ժամանակ արտանետում է ջերմություն։



Այս հատկությունները կարևոր են նյութերի ուսումնասիրության, կիրառման և ճանաչման համար։