1921 թվականը Հայաստանի համար մեծ փոփոխությունների և քաղաքական ճգնաժամերի տարի էր, հատկապես Անդրկովկասի տարածաշրջանում տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական իրադրության բարդացման ֆոնին:
Հայաստանի Հանրապետությունը, որը 1918–1920 թվականներին գոյություն ուներ որպես անկախ պետություն, 1921 թվականին հայտնվեց նոր աշխարհաքաղաքական մարտահրավերների առաջ։ Այդ տարիներին տեղի ունեցան մի շարք կարևոր իրադարձություններ, որոնք ազդեցին երկրի ճակատագրի վրա։
1. Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թվականներին
Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը (1918-1920) հիմնադրվել էր 1918 թվականին՝ 1917թ. ռուսական հեղափոխությունից հետո և Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո, երբ Խորհրդային Ռուսաստան և Օսմանյան կայսրություն դուրս էին եկել Հարավային Կովկասից։ Հայաստանի կառավարությունը փորձեց հաստատել անկախություն, սակայն ֆինանսական, ռազմական և ներքին խնդիրները խոչընդոտում էին այս նպատակին։ 1919-1920 թվականներին, Հայաստանը բախվում էր մի շարք արտաքին սպառնալիքների՝ հատկապես Ադրբեջանյան և Թուրքական կողմերից։
2. Սարդարապատի հերոսամարտ և թուրքերի ներխուժումը
1920 թվականի մայիսին Սարդարապատի, Շուշիի և Կենտրոնական Հայաստանի այլ շրջաններում տեղի ունեցան մեծ ճակատամարտեր Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Հայկական բանակը հաջողության հասավ, բայց թուրքական սպառնալիքը դեռ պահպանվում էր։ Այդ շրջանում էլ խորհրդային Ռուսաստան սկսեց ի հայտ գալ որպես տարածաշրջանային քաղաքական ուժ։
3. Սովետական Հայաստան. Ռազմաքաղաքական իրադրություն
1920 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցավ պատմական մի իրադարձություն՝ Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի՝ խորհրդային բռնաճնշումների տակ ընկնելը։ 1920թ. նոյեմբերին խորհրդային Ռուսաստանը սկսեց ռազմական գործողություններ Անդրկովկասում։ Կարմիր բանակի ներխուժման արդյունքում 1920թ. դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի կառավարությանն անժամանակ թողնելու որոշում կայացվեց, իսկ 1921թ. մարտին Երևանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։
Հայաստանի խորհրդայնացումը տեղի ունեցավ ոչ միայն ռազմական ուժի, այլ նաև քաղաքական պայմանավորվածությունների հետևանքով, երբ Կարսի, Բաթումի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերով (1920թ.) թուրքական կողմը համաձայնվեց չխոչընդոտել Կարմիր բանակի մուտքը Հայաստան։
4. Հայաստանի սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական կյանքը
Հայաստանը խորհրդայնացման փուլում ծանր իրավիճակում էր, ինչի հիմնական պատճառները պատերազմական վնասները, տնտեսության մաշվածությունը, մեծ ներգաղթը և սոցիալական լարվածությունը էին։ Կարմիր բանակի ներխուժումը, ինչպես նաև Լենինի և Ստալինի դիրքորոշումները, նշանակալի դեր խաղացին Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում։
1921թ. մարտի 16-ին Հայաստանի Առաջին հանրապետության պաշտոնական պետական ինքնիշխանությունը վերջնականապես վերացավ, և խորհրդային Հայաստանն ստացավ կոշտ սոցիալիստական վերակազմավորում, որը նույնպես շատ կործանարար էր երկրի տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքի համար։
5. Հայաստանի խորհրդայնացման նշանակությունը
Հայաստանի խորհրդայնացումը նշում էր մի նոր շրջափուլի սկիզբ, որտեղ երկրի քաղաքական կյանքը պետք էր լուրջ կերպով փոխել: Սովետական իշխանությունների կոշտ դիվանագիտությունը ուռճացնում էր գործարքները Թուրքիային և Ադրբեջանին: 1921 թվականը դարձավ շատ կարևոր մի պահ, երբ տեղի ունեցան նաև Կարսի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերը, որոնք տարածքային փոխզիջումներ բերեցին և ձևավորեցին խորհրդային Հայաստանի սահմանները:
Միջազգային դիվանագիտություն
Հատկապես 1921 թվականը համարվում է ժամանակաշրջան, երբ Հայաստանի ռազմաքաղաքական կյանքում մեծապես զգացվեց ռուսական դիվանագիտության ազդեցությունը: Ռուսաստանը համեմատաբար արագ իրացրեց Հայաստանի խորհրդայնացումը, վերացրեց արտաքին սպառնալիքները՝ Թուրքիայի կողմից, և տեղի ունեցավ խորհրդային համակարգի հաստատում։
Եզրակացություն
1921 թվականը Հայաստանը համար ողբերգական շրջադարձի տարիք էր, քանի որ այն դարձավ խորհրդային պետության մաս, և իր անկախությունն ու ինքնիշխանությունը կորցրեց։ Սակայն այն նաև փոխակերպեց տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական դինամիկան, որը մեծ ազդեցություն ունեցավ Անդրկովկասի բոլոր երկրների վրա։
Ամիրյան Գրիգոր 