Հայ ժողովուրդը 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ունեցավ կարևոր մասնակցություն, և նրանց դերակատարությունը բազմազան էր՝ սկսած ռազմադաշտից մինչև ռազմավարական աջակցություն և մշակութային-հոգեբանական ազդեցություն:
Հայերի մասնակցությունը Խորհրդային բանակում
1941 թվականի հունիսի 22-ին Գերմանիան սկսեց Խորհրդային Միության դեմ հարձակումը (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հյուսիսարևելյան ճակատ), և հայերը, որոնք բնակվում էին Խորհրդային Միության կազմում, սկսեցին ակտիվորեն մասնակցել պատերազմի տարբեր ճակատներում։ Հայերի մեծամասնությունը Խորհրդային Միության զինված ուժերում էր ծառայում, ու նրանց մասնակցությունը խոշոր էր հատկապես Ռազմաօդային ուժերում, տանկային զորքերի մեջ և արշավների ժամանակ:
Հայկական զորամասերը՝ բազմաթիվ ռազմիկներով, կռվել են ինչպես Արևելյան, այնպես էլ Արևմտյան ճակատներում։ Հայերի ամենաբազմաթիվ խմբերը կռվել են ռուսական ճակատում՝ Ստալինգրադի ճակատամարտում, Կովկասում, ուկրաինական ճակատում և այլ տարածքներում։
Հայերից շատերը նաև աչքի ընկան որպես ռազմիկներ ու հրամանատարներ։ Օրինակ՝ Հայկ Բասլյանը, Հայկազ Վարուժանյանը, Մովսես Սիլիկյանը, Շահան Ավետիսյանը, որոնք որպես հրամանատարներ մեծ դերակատարում ունեցան ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ մարտական գործողություններում։
Հայկական զորամասեր ու դաշնակցություն
Խորհրդային Միության բանակում կռվող հայերի շարքում կան ոչ միայն ԽՍՀՄ քաղաքացիներ, այլ նաև Սփյուռքի ներկայացուցիչներ, ովքեր կամավորներ էին գնացել պատերազմական ջախջախիչ փուլերում։ Հայերը հանդես են եկել տարբեր հայկական զորամիավորումներում, օրինակ՝ Տաթևի գունդը՝ Կովկասում և Հայկական ազգային բանակը, որոնք իրենց պարտականությունն էին կատարում որպես խորհրդային բանակի մի մասը։
Հայերը նaziական բանակի դեմ
Միևնույն ժամանակ, հայեր կային նաև, որոնք պատերազմին մասնակցեցին ֆաշիստական բանակի դեմ ընդդիմության պայքարում։ Հայեր կային նաև Բանակի հակաֆաշիստական շարժումների շրջանակներում, ինչպես օրինակ՝ Հայկական սփյուռքի մի շարք կառույցներ, որոնք աջակցում էին antifաշիստական կազմակերպություններին, կազմակերպում էին թաքնված գործունեություն, իսկ որոշ հայեր զինվորականներ էին նաև այն հակաֆաշիստական խմբերում, որոնք գործում էին Եվրոպայում։
Հայերի օգնությունը և փախստականներին աջակցություն
Հայաստանից և այլ երկրներից շատ հայեր դարձան բարեգործական կամավորներ՝ օգնելով պատերազմական ժամանակ խեղված և վնասված տեղամասերին։ Նրանք ապահովում էին փախստականներին սննդով, բժշկական օգնությամբ։
Հայկական զինվորական կորպուսներ
Վերջապես, Հայկական զորամիավորումների մասնակցությունը ռազմի դաշտում ու ռազմաստեղծության մեջ անգնահատելի էր։ 1945 թվականին պատերազմի ավարտից հետո Հայկազյան ռազմիկները դեռևս համարվում էին խորհրդային բանակի բոլոր տեսակի ռազմիկների գերզորիներից։
Ներքաղաքական և հասարակական առումով
Հայ ժողովուրդը իր մասնակցությունը չէր սահմանափակում միայն ռազմական գործողություններով։ Հայերը ակտիվորեն մասնակցում էին նաև խաղաղ աշխատանքներին՝ նոր զինամթերքի արտադրության, դաշնամրերի կամ ռազմական նյութերի մատակարարման գործերում։
Ամիրյան Գրիգոր 