Թեման՝ <<6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի՝ թթվածնի ենթախմբի տարրերը <<քալկոգեններ>>
*1- Ինչո՞ւ են 6-րդ խմբի խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերին անվանում «քալկոգեններ»,
թվարկեք այդ տարրերը, բնութագրեք այդ տարրերի ատոմների
բաղադրությունը և էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը:
*2- «Քալկոգենների ատոմները ինչպիսի՞ վալենտականություն
և օքսիդացման աստիճան են ցուցաբերում միացություններում, գրեք օրինակներ…
*3 – «Քալկոգեններ ինչպիսի՞ միացությունների ձևով են տարածված բնության մեջ:
Թթվածնի տարածվածությունը երկրագնդի վրա
Թթվածնի դիրքը պարբերական համակարգում, ատոմի կառուցվածքը, իզոտոպների բաղադրությունը(պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների քանակը իզոտոպներում), վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը միացություններում
Թթվածնի ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական հատկությունները
Օդի բաղադրությունը: Ինչպիսի՞ թունավոր նյութեր կարող են պարունակվել օդում(պինդ, հեղուկ,գազային)
Օզոն, Օզոնային ճեղքերի առաջացման պատճառները որո՞նք են
Որտե՞ղ է կիրառվում թթվածնը:
Լաբորատոր փորձեր՝ Այրման ռեակցիաներ: Օդի բաղադրությունը:
Անհատական աշխատանքների թեմաները՝
Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունների մասին (շնչառություն, այրում):
Ի՞նչ է մթնոլորտը, մթնոլորտի շերտերը որո՞նք են:
Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը և առաջացման պատճառները:
Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունները
Թթվածինը (O₂) անգույն, անհոտ գազ է, որը կազմում է Երկրի մթնոլորտի մոտ 21%-ը։ Այն ունի երկու հիմնական կենսական հատկություն՝ շնչառություն և այրում։
1. Շնչառություն – Բոլոր կենդանի օրգանիզմները թթվածին են օգտագործում բջջային շնչառության համար, որի արդյունքում ստանում են էներգիա սննդանյութերից։ Բջիջներում տեղի է ունենում քիմիական ռեակցիա, որտեղ գլյուկոզան (C₆H₁₂O₆) և թթվածինը փոխազդում են՝ առաջացնելով ածխաթթու գազ (CO₂), ջուր (H₂O) և էներգիա (ATP)։
2. Այրում – Թթվածինը այրման անհրաժեշտ բաղադրիչն է։ Առանց դրա, վառելիքները (օրինակ՝ փայտ, գազ, նավթ) չեն կարող լիարժեք այրվել։ Այրման գործընթացում վառելիքը միանում է թթվածնի հետ և առաջացնում ջերմություն, լույս, ինչպես նաև ածխաթթու գազ և ջրային գոլորշի։
—
Մթնոլորտ և նրա շերտերը
Մթնոլորտը Երկրի շուրջ գտնվող գազային շերտն է, որը պաշտպանում է մեզ արեգակնային ճառագայթումից, պահպանում է ջերմաստիճանը և ապահովում է շնչառության համար անհրաժեշտ գազերը։
Մթնոլորտը բաժանվում է 5 հիմնական շերտերի՝
1. Տրոպոսֆերա (0-12 կմ) – Ամենաստորին շերտն է, որտեղ գտնվում են ամպերը և տեղի են ունենում եղանակային փոփոխությունները։
2. Ստրատոսֆերա (12-50 կմ) – Այս շերտում է գտնվում օզոնային շերտը, որը պաշտպանում է Երկիրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից։
3. Մեզոսֆերա (50-85 կմ) – Այստեղ այրվում են մեծ մասամբ մետեորները։
4. Թերմոսֆերա (85-600 կմ) – Բարձր ջերմաստիճան ունեցող շերտ է, որտեղ գտնվում են արբանյակները։
5. Էկզոսֆերա (600 կմ-ից բարձր) – Անցումային շերտն է դեպի տիեզերք։
—
Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը
Օզոնը (O₃) թթվածնի մոլեկուլային տեսակներից մեկն է, որը հիմնականում գոյություն ունի ստրատոսֆերայում՝ ձևավորելով օզոնային շերտը։ Այս շերտը կլանում է Արեգակի ուլտրամանուշակագույն (UV) ճառագայթների մեծ մասը, կանխելով դրանց վնասակար ազդեցությունը մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի վրա։
Օզոնային ճեղքերը (խոռոչները) առաջանում են մարդու գործունեության հետևանքով արտանետվող քիմիական նյութերի՝ քլորֆտորածխածինների (CFCs) ազդեցությամբ, որոնք քայքայում են օզոնային շերտը։
Վտանգավորությունը՝
Օզոնային շերտի նոսրացումը կարող է ավելացնել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մակարդակը, ինչը կարող է հանգեցնել մաշկի քաղցկեղի, աչքերի կատարակտի և թուլացնել իմունային համակարգը։
UV ճառագայթումը վնասակար է նաև բույսերի, կենդանիների և ծովային էկոհամակարգերի համար։
Պատճառները՝
Ֆրեոնների (CFCs) օգտագործումը սառնարաններում, օդորակիչներում և աէրոզոլային սփրեյներում։
Քիմիական գործարանների արտանետումները։
Լուծումները՝
Օգտագործել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաներ։
Կրճատել քլորֆտորածխածինների օգտագործումը։
Կատարել միջազգային համաձայնագրեր, ինչպիսին է Մոնրեալի արձանագրությունը (1987 թ.), որն ուղղված է օզոնային շերտի պաշտպանությանն։
Ամիրյան Գրիգոր 