Պատմություն

Իսրաել Օրի՝

Իսրայել Օրին եղել է գործիչ, ով փորցել է ազատագրել Հայաստանը։Օրին գիտակցում էր ընդհանուր թշնամու դեմ բոլոր հնարավոր դաշակիցներին համախմբելու նշանակությունը։ Նա Հայաստանի ազատագրության հարցը դրեց գործնական հողի վրա։

Նա հասկացավ, որ մենակ չի կարող կատարել իր ծրագիրը և գնում է Վենետիկա, ապա Ֆրանսիա և Գերմանիա։ Օրին հաստատվում է Պֆալց երկրամասի կենտրոն Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Այստեղ նա կայսրընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանը ազատագրելու փուլերը և խոստանում է աջակցել։ Օրին տեղափոխվում է Հայաստան, որպիսի տեղում ծանոթանա իրավիճակո հետ և ազգային-քաղաքական ուժեր հետ բանակցություններ վարելու համար։ Նա ժամանում է Հայաստան, լինում է Էջմիաղին, ապա գնում է Սյունիք։ Սյունիքի մելիքների աջակցությամբ 1699թ նա կազմակերպեց Անգեղակոթի գյուղում գաղտնի ժողովը, որտեղ վճռվեց լիազորել Իսրայել Օրուն բանակցություններ վարել եվրոպական երկրների և ռուսական իշխանությունների հետ։ Այդ նպատակով մելիքները Օրուն ուղեկցում են Մինաս վարդապետ Տիգրանյանի կարգ։Ռազմական օգնության դիմաց մելիքները խոստանում էին Հովհան Վիլհելմին ճանաչելու Հայաստանի թագավոր։

Վերադառնալով Եվրոպա՝ Իսրայել Օրին ներկայացրերց Հովհան Վիլհելմին իր կազմած Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը՝ որը ուներ Պֆալցյան անունը։ Հովհան Վիլհելմին հավանում է ծրագիրը և առաջարկում է գնալ Ֆլորենցիա և Վիեննա։ Ֆլորենցիայում դուքսը խոստանում է զորք տրամադրել, սակայն Վիեննայի արքունիքում մերժեցին մասնակցել, քանի որ նրանք 1699թ. Թուրքիայի հետ կնքել էին հաշտության պայմանագիր։

Երբ Եվրոպան չարդարացրեց սպասելիքները Օրին դիմեց Ռուսաստանին։ 1701թ. ամռանը Իսրայել Օրին գնում է Ռուսաստան և Պետրոս I-ին ներկայացնում է Ռուսաստանի օգնությամբ Հայաստանը ազատգրելու ծրագիրը՝ որը ուներ Մոսկովյան անունը։

Նա կազմակերպեց 25-հազարանոց բանակ, որի 10 հազարը Հյուսիսային Կովկասից պետք է մտներ Վրաստան։ Նրանք ուզում էին Արևելյան Հայաստանը ազատագրեն շատ կարճ ժամանակահատվաղում՝ նկատի ունենալով Պարսկաստանի դիմադրելու անկարողությունը։ Պետրոս I-ը այդ ժամանակ զբաղված էր Հյուսիսային պատերազմով, բայց Իսրայել Օրուն հուսադրեց, որ կզբաղվի այդ հարցերով պատերազմից հետո։ Պարսկաստանում և Անդրկովկասում տիրող իրավիճակին ծանոթանալու համար նա դեսպանություն է ուղարկում դեպի Պարսկաստան և դեսպանության ղեկավար նշանակվում. Իսրայել Օրին, ով դառնում է ռուսական պանակի գնդապետ։ Սակայն Օրին մեկնում է Եվրոպա և ստանում է նամակ Հռոմից, որտեղ խնդրվում էր հալածանքներ թույլ շտալ քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ։

1708թ Օրին դեսբանական խմբով գնում է Շամախի քաղաք, իսկ 1709թ գնաց Սպահանում և նույն թվականի կեսին վերադարձավ Այսրկովկաս։ Ռուսաստան վերադառնալիս Իսրայել Օրինին միացավ Եսայի Հասան-Ջաքաքյանը։

Աստրախանում 1711թ Իսրայել Օրին մահանում, իսկ Եսայի Հասան-Ջալալյանը վերադարձավ Ացախ։