Կրթություն
Հայերը կառուցում էին ազգային դպրոցներ՝ թե՛ Արևելյան, թե՛ Արևմտյան Հայաստանում և Սփյուռքում։
Դասավանդվում էին՝
մայրենի լեզու
պատմություն
բնագիտական առարկաներ
օտար լեզուներ
Բացվում էին նաև աղջիկների դպրոցներ, ինչը նորություն էր։
Հատկանշական դպրոցներ
Լազարյան ճեմարան՝ Մոսկվա
Ներսիսյան դպրոց՝ Թիֆլիս
Հարությունյան դպրոց՝ Վան
Դպրոցներ՝ Կ. Պոլսում, Զմյուռնիայում, Ալեքսանդրապոլում։
Գիտություն
Հայ գիտնականներն աշխատում էին տարբեր ոլորտներում՝ լեզվաբանություն, պատմություն, բնագիտություն։
Հայերենով գրվում էին գիտական աշխատություններ։
Հայ նշանավոր գործիչներ
Գալուստ Գյուլբենկյան – հայտնի բարեգործ, օգնել է կրթության ու գիտության ոլորտում։
Ռաֆայել Պատկանյան – գրող և մանկավարժ։
Միքայել Նալբանդյան – առաջադեմ մտավորական, կրթության ու գիտության զարգացման կողմնակից։
Խաչատուր Աբովյան – նորագույն հայ գրականության և դպրության հիմնադիր։
Տպագրություն և մամուլ
Բացվեցին հայկական տպագրատներ,
Լույս տեսան հայկական թերթեր ու ամսագրեր՝
«Մշակ»
«Հայրենիք»
«Արձագանք»
Մամուլը կարևոր դեր ուներ ժողովրդի լուսավորության գործում։
Եզրակացություն
19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին՝
Հայկական կրթությունն ու գիտությունը վերելք ապրեցին։
Հայ մտավորականությունը ջանքեր էր գործադրում ազգի զարգացման և պետականության վերականգնման համար
Քննական Հարցեր
Ամիրյան Գրիգոր 