Рубрика: Հայոց լեզու 9

1.Ամփոփի’ր ուսումնական տարին՝ նշելով ձեռքբերումները, բացթողումները, ակնկալիքներն ու իրականությունը։

Այս ուսումնական տարին կարևոր փուլ էր իմ կյանքի մեջ։ Ես սովորում եմ 9-րդ դասարանում։ Տարին լի էր փոփոխություններով, նոր փորձություններով և ձեռքբերումներով։

Ամենակարևոր ձեռքբերումներից մեկն այն է, որ ձեռք բերեցի շատ հավատարիմ ընկերներ։ Նրանք ինձ օգնում էին թե՛ ուրախ, թե՛ դժվար պահերին, և ես հասկացա՝ ինչ է նշանակում իսկական ընկերություն։

Ես նաև որոշեցի, թե ինչ մասնագիտություն եմ ուզում ընտրել ապագայում։ Սա մեծ քայլ էր, քանի որ ես հիմա ունեմ նպատակ և գիտեմ՝ ուր եմ շարժվում։

Իհարկե, կային նաև բացթողումներ։ Երբեմն դժվար էր լինել հետևողական դասերում կամ հաղթահարել բարդությունները։ Բայց հենց այդ դժվարություններից էլ ես շատ բան սովորեցի։

Սկզբում շատ բան ուրիշ էի պատկերացնում, բայց իրականությունը ավելի հետաքրքիր ու նշանակալի դուրս եկավ։ Այս տարի փոխվեց ոչ միայն իմ միջավայրը, այլև ես ինքս։

Այս ամենը դարձավ իմ կյանքի մի կարևոր շրջադարձային փուլ, և ես պատրաստ եմ գնալ առաջ՝ նոր ուժով։

2.Ներկայացրու քո ամենասիրելի կամ ստացված նախագիծը։

Պատմության նախագիծ

3. Ի՞նչ տվեց դպրոցը քեզ այս տարիների ընթացքում։

Դպրոցը ինձ շատ բան է տվել։ Ես ստացել եմ գիտելիքներ, սովորել եմ արտահայտվել, թիմով աշխատել և խնդիրներ լուծել։

Դպրոցում ձեռք եմ բերել լավ ընկերներ, ովքեր միշտ իմ կողքին են։ Այստեղ ես հասկացա՝ ինչ եմ ուզում դառնալ ապագայում և ընտրեցի իմ մասնագիտությունը։

Դպրոցը ինձ սովորեցրեց վստահ լինել ինքս ինձ վրա և երբեք չհանձնվել։ Այս ամենը ինձ կօգնի ապագա կյանքում։

1․Ընտրել բառերը և տեղադրել համապատասխան տեղում՝ ենթարկելով փոփոխության: (2մ.) ա) Արևելյան մի ________՝ փոշոտ փողոցի ստվերոտ ________ մեկում, ________ շոգին ________ մի ծերուկ դերվիշ: (միջօրե, քաղաք, պառկել, անկյուն) բ) Նա ________ երկու ________ մասի բաժանեց. Մի մասը փաթաթեց բրդյա կտորի մեջ և պահեց դուրս ցցված մի ________ տակ, մյուսը նորից ________ մեջ լցրեց: (ժայռ, ոսկի, հավասար, պարկ)

ա) Արևելյան մի քաղաք՝ փոշոտ փողոցի ստվերոտ անկյունում, միջօրեի շոգին պառկած մի ծերուկ դերվիշ:

նմանաբար՝
«Արևելյան մի քաղաք՝ փոշոտ փողոցի ստվերոտ անկյունում, միջօրեի շոգին պառկած մի ծերուկ դերվիշ։»

բ) Նա ոսկին երկու հավասար մասի բաժանեց. Մի մասը փաթաթեց բրդյա կտորի մեջ և պահեց դուրս ցցված մի ժայռի տակ, մյուսը նորից պարկի մեջ լցրեց:

նմանաբար՝
«Նա ոսկին երկու հավասար մասի բաժանեց. Մի մասը փաթաթեց բրդյա կտորի մեջ և պահեց դուրս ցցված մի ժայռի տակ, մյուսը նորից պարկի մեջ լցրեց։»

2․Փակագծում տրվածներից ընտրել նախադասությանը համապատասխան բառը և ընդգծել: ա) Այդ չարագույժ լուրից (խռովել, խռովվել) էր Այվազովսկու հոգու անդորրը: բ) Սեփական գիտելիքի պակասի (զգացմունքը, զգացումը) կախված է ունեցած գիտելիքի ծավալից ու խորացումից:

ա) Այդ չարագույժ լուրից խռովվել էր Այվազովսկու հոգու անդորրը:

բ) Սեփական գիտելիքի պակասի զգացումը կախված է ունեցած գիտելիքի ծավալից ու խորացումից:

3․ Տեղադրել բաց թողնված տառերը և կետադրել: Նա դիմեց որդուն Հայրենական տան դռները փակ են քո առա__ որովհետև դու քո սրտի դռները փակեցիր խ__ճիդ ու հայրենիքի__ առջ__: Դու արատավորեցիր Արծրունիների պայծառ հիշատակը՝ ար__ամար__ելով քո ժողովր__ին ու հավատը: Ես քեզ կստիպեմ նվագել անիծյալ գոռում էր նա դու ծա__ված ես թշնամուն:

Նա դիմեց որդուն․
— «Հայրենական տան դռները փակ են քո առջև, որովհետև դու քո սրտի դռները փակեցիր խղճիդ ու հայրենիքի առջև։
Դու արատավորեցիր Արծրունիների պայծառ հիշատակը՝ արատավորելով քո ժողովրդին ու հավատը։
Ես քեզ կստիպեմ նվագել», — անիծյալ գոռում էր նա, — «դու ծախված ես թշնամուն»։

Вы сказали:

4․ Փոխակերպել ուղղակի խոսքը՝ դարձնելով անուղղակի: — Լռե՛ք, թողե՛ք՝ ասի այն, ինչ մտքում ունի, — սաստեց բանախոսը և ձայնի եղանակը փոխելով՝ ասաց օրիորդին. – կկամենայի իմանալ՝ ինչ էիք ուզում ասել մեր մասին: Նա ընկերներին հաճախ էր ասում. — Եթե ամեն մեկս մի փոքր բան անի, բոլորս մի մեծ գործ արած կլինենք:

Բանախոսը, սաստելով ներկաներին, հրամանեց լռել ու նրանց թույլ տալ արտահայտել իրենց մտքերը, ապա ձայնի եղանակը փոխելով ուղղվեց օրիորդին և ասաց, որ կուզեր իմանալ, ինչ են ուզում ասել իր մասին։

Նա ընկերներին հաճախ ասում էր, որ եթե յուրաքանչյուրը մի փոքր բան աներ, բոլորս մի մեծ գործ արած կլինեին։

5. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են իրար հոմանիշ։

1․Գովել, դրվատել, պախարակել, փառաբանել
2․ Բիլ, լուրթ, կապուտակ, լաջվարդ
3․ Հեծկլտալ, փղձկալ, ործկալ, արտասվել
4․Դժվար, դյուրին, բարդ, խրթին

6. Ո՞ր նախադասության մեջ է ընկեր բառը գործածված ուղիղ իմաստով։

1․ Ես մի ընկեր ունեի՝ Լիպո անուով:
2․Ընկեր կդառնամ ես քո վշտերին…
3․Ջութակը միշտ նրա անբաժան ընկերն էր:
4․Ի վերջո կյանքի ընկերներ դարձան:

7. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են նախածանցավոր։

1. Անստույգ, անպատիժ, անձավ, անծուխ

2. Արտաքին, արտեզր, արտասահման, արտակարգ

3. Գերազանց, գերծանր, գերարագ, գերեվաճառ

4. Ենթագլուխ, ենթաշերտ, ենթակա, ենթամաշկ

8․ Ո՞ր շարքի բաղադրյալ հատուկ անունների միայն առաջին բաղադրիչն է գրվում մեծատառ։

1. ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՍԵՂԻ ՀՐՎԱՆԴԱՆ, ՌՈՒԱՆԴԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ, ՍԱՏԱՆԱՅԻ ԿԱՄՈՒՐՋ

2. ՍԱՆՆԻԿՈՎԻ ՆԵՂՈՒՑ, ՍԱՍԱՆՅԱՆ ՏՈՀՄ, ՊՈՒԵՐՏՈ ՌԻԿՈ, ՍԵԼԵՎԿՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

3. ՍՊԻՏԱԿ ԾՈՎ, ՍԻՐԻԱԿԱՆ ԱՆԱՊԱՏ, ՍՄԲԱՏ ԳՈՒՆՍՏԱԲԼ, ՈՒՐԱՐՏՈՒԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

4. ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶ, ՎՌԱՄՇԱՊՈՒՀ ԱՐՔԱ, ՀԱՂՊԱՏԻ ՎԱՆՔ, ՍՅՈՒՆՅԱՑ ԱՇԽԱՐՀ

9. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են գրվում միասին։

1․ծուռտիկ(մուռտիկ), զին(ուժ), գետ(միջօրե), վերից(վար)

2․կարոտ(ախտ), ձեռք(բերում), ձայն(երիզ), կաթիլ(առ)կաթիլ

3․ծայր(ի)ծայր, որոտ(ընդ)ոստ, սարե(սար), առ(հավետ)

4․խաղող(օրհնեք), վաղուց(ի)վեր, գետ(անցում), ափ(հանում)

1.Փակագծերում տրվածներից ընտրել այն բառը, որը
փոխաբերական իմաստով կլրացնի տողասկզբի բառին։
1. առվակ (կարկաչուն, մոլորված, լայն)
2. ժայռ (բարձր, մտախոհ, ուղղաձիգ)
3. ծաղիկ (բուրավետ, դեղին, ժպտուն)
4. փողոց (ուրախ, ասֆալտապատ, լայն)
5. սենյակ (կահավորված, նորոգված, հյուրընկալ)
6. հուշարձան (քարե, նախշազարդ, հպարտ)
7. բերդ (կիսավեր, ալևոր, հինավուրց)
8. ցայտաղբյուր (գեղեցիկ, քանդակազարդ, զվարթ)
9. ամպ (ճերմակ, թավահոնք, անձրևաբեր)
10. գիրք (կաշեպատ, մաշված, իմաստուն)

առվակ – կարկաչուն

ժայռ – ուղղաձիգ

ծաղիկ – ժպտուն

փողոց – ուրախ

սենյակ – հյուրընկալ

հուշարձան – հպարտ

բերդ – ալևոր

ցայտաղբյուր – զվարթ

ամպ – թավահոնք

գիրք – իմաստուն

մարտ

ճակատամարտ, կռիվ.

«մեծ մարտ տեղի ունեցավ քաղաքի պաշտպանության համար»։

տարվա երրորդ ամիս.

«նա ծնվել է մարտի 15‑ին»։

կետ

լատիներեն «punctum» բառի բաղկացուցիչ, պунктուացիոն նշան (․).

«ավարտի կետ»՝ նախադասությունը եզրափակող նշան։

վիրահատական կամ երկրաչափական միակողմանի միավոր (օր. (x,y) կոորդինատային համակարգում).

«որոշել A կետի դիրքը»։

ռիսկապաշտ կամ գրավոր հատվածի (պարբերության) սկիզբ կամ ավարտ.

«տեսական կոնծից հետո փոխել կետի դիրքը»։

խնդիր

խնդրահարույց, լուծում պահանջող տեսակի խնդիր (պրոբլեմ)։

«գլխավոր խնդիրն այն է, թե ինչպես նվազեցնել ծախսերը»։

փորձարարական, ուսումնասիրման ենթակա առարկա, ասենք՝ վարժական խնդիր.

«դասագրքում հաշվարկի խնդիրներ կան»։

խորհուրդ

պատճռորոշ կամ ուղեցույց առաջարկ (advice).

«աջակցիր ինձ՝ դարձրու՝ խորհուրդ տուր»։

ժողովրդի կամ գործավար մարմին, խորհրդատվական խումբ (council).

«Երևանի քաղաքային խորհուրդ»։

քանոն

եկեղեցական օրենքների (canonical law) ամբողջություն.

«քանոնաշար»՝ եկեղեցական կարգապահություններ։

երաժշտության մի ձև (մոտիվների տողամբանական կրկնություն, musical canon).

«Պահոց քանոն»։

ներշնչել

գաղափար, ոգի ներշնչել՝ ոգեշնչել (inspire).

«իր խոսքով նա միլիոնավոր մարդկանց ներշնչեց»։

առոալողական իմաստով՝ ներշնչել՝ շնչել (inhale).

«փուչիկի մեջ ներշնչել օդ»։

դատարկ

առարկայական առումով դատարկ, ոչ մի բովանդակություն չպարունակող.

«դատարկ ամպեր»՝ ձանձրալի, անիմաստ խոսք.

ազատ, ոչ լի (օր.՝ դատարկ մասնաշենք, դատարկ սենյակ).

«դատարածքը այժմ դատարկ է»։

խնամի

կրտսեր, պաշտպանության տակ գտնվող անձի՝ հոգատար (guardian).

«նա իր քրոջ խնամին է»։

մկրտության հովանավոր (godparent).

«խնամիս ինձ ապրել ես սովորեցրել»։

գլուխ

մարդու կամ կենդանու վերևի ֆիզիկական, անատոմիական մաս.

«ձեր գլուխը ցավում է»։

առաջնային, գլխավոր մաս (leader, chief).

«ծրագրի գլուխգործոցը»։

գիրք, զեկույց, բաժնի անվանում (chapter, section).

«ուսումնասիրության առաջին գլուխը»։

մատնանշող երկրաչափական վերին կետի արտահայտություն.

«տրոհանու գլխուղի»։

---

Ինձ մոտ մի քանի այլ բազմիմաստ բառեր կան

օր

24 ժամանոց ժամանակամիջոց (day).

օրացույցային միավոր՝ ամսաթվի նշման համար («այսօր»).

փորձաշրջան, վերելքի կամ անկման հանգրություն («բարենոր օրեր»).

տեղ

բնական կամ ժամանակական դիրք (place/time).

նստատեղ, հարմար տեղ (seat).

գծագրական, քարտեզում նշված կետ (location).

կողմ

կողմ, կողմնորոշում (side, direction).

քաղաքական կամ կոլեկտիվ խումբ (party).

հենակետ, դիրք (support base).

մատ

մարդու կամ կենդանու մատը (finger).

փոքր բաժին, միավոր (digit).

տեսակ, սորտ («դեղատոմսի մատ»՝ բաղադրատոմս):

փող

արժույթ, մանրադրամ (money).

ամբողջացնող շերտ, երաշտոտ (soil horizon)՝ հողային գիտության մեջ.

Միջոցի անուղղակի խնդիրը դրվում է գործիական հոլովով (-ով, -բ վերջավորություններ) և ցույց է տալիս այն առարկան, որի միջոցով կատարվում է գործողությունը։

Օրինակ՝ Ուսուցիչը հպարտանում է լավ աշակերտով։ Ջուրն արյամբ չեն լվանա։ Տիգրանը ինչո՞վ կտրեց մատը։ Դիրեկտորը նրա միջոցով ստացավ այս սարքավորումները։

Ինչպես ցույց է տրված օրինակներում, միջոցի անուղղակի խնդիրը կարող է լրացնել և՛ ներգործական, և՛ կրավորական, և՛ չեզոք սեռի բայերին։

Ներգործող անուղղակի խնդիրը դրվում է հիմնականում բացառական (-ից վերջավորություն) և գործիական (-ով, -բ վերջավորություններ) հոլովներով և ցույց է տալիս այն առարկան, որի ներգործությամբ, ազդեցությամբ կատարվում է տվյալ գործողությունը։

Օրինակ՝ Վ. Համբարձումյանը բարձր է գնահատվում իր ժողովրդի կողմից։ Ուսուցիչը հարգվում է աշակերտներից։ Գետինը ծածկվեց ձյան հաստ շերտով։ Ներկվեցին փողոց ու գործարաններ ձեր տաք արյունով։

Վերաբերության անուղղակի խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով (-ից վերջավորություն) և ցույց է տալիս այն առարկան, որի մասին խոսվում է։

Օրինակ՝ Աշակերտները խոսում էին կինոյից։ Ծերունիները պատմում են պատերազմից։

Վերաբերության խնդիրը կարող է կազմվել նաև սեռական հոլովի և կապի միջոցով։

Օրինակ՝ Բոլորը հարգանքով են արտահայտվում Արամի մասին։ Կատարվածի վերաբերյալ հայտնեցինք տնօրենին։

Ցուցական մի քանի դերանուններ կարող են վերաբերական հարաբերություն ցույց տվող որոշ կապերի հետ դառնալ վերաբերության անուղղակի խնդիր։

Օրինակ` Այդ մասին շատ է խոսվել։ Այս առումով շատ զրուցեցինք։ Այս կապակցությամբ դեռ պիտի մտածեք։

Անջատման խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով (-ից վերջավորությամբ) և ամբողջովին հակադրվում է հանգման խնդրին։ Այս խնդիրը ցույց է տալիս այն առարկան, որից հեռանում կամ անջատվում է ինչ-որ առարկա։

Օրինակ՝ Տղաներից անջատվեցին աղջիկները։ Քեզնից հեռացա՞վ քույրդ։ Ումի՞ց ես խուսափում։
Մի շարք բայերի հետ հիմնականում գործածվում են անջատման խնդիրներ․ դրանք են՝ բաժանվել, հեռանալ, առանձնացնել, մեկուսանալ, փախչել, պոկվել, խուսափել, խուսանավել, ջոկել, քաշվել, շորթել, փախցնել, գանձել և նման շատ այլ բայեր։

Առաջադրանք․
1․ Կազմել 3 ական նախադասություն՝ միջոցի, ներգործող, վերաբերության, անջատման անուղղակի խնդիրներով։ 
2․ Շարահյուսորեն վերլուծել հետևյալ նախադասությունը։
Ու ահա Վարդուշի ուղարկած գաթաները իրենց բուրմունքով արդեն արթնացրել էին հուշերի մի աշխարհ, որոնք սկսել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ՝ գույների ու ծավալի նոր հղացումներով։

Նախ, ներկայացնում եմ 3 պարզ նախադասություն, որտեղ մեկերևում կիրառված են միջոցի, վերաբերության, ներգործող ու անջատման անուղղակի խնդիրներ.

**Գլխավոր աշխատանքը իրականացվեց մեր կրթության հիմքով նորարարական մեթոդներով։

«մեր կրթության» – վերաբերության խնդիր (հետևաբար՝ որ կրթությունը մերն է)
«նորարարական մեթոդներով» – միջոցի խնդիր (ինչով կատարվել է)
**Նրա հաջողությունը պայմանավորված էր թիմի խիստ ներգործությամբ։

«թիմի» – վերաբերության խնդիր (հիշելով, թե ով է, որի ներքո է)
«խիստ ներգործությամբ» – ներգործող խնդիր (որոշում ստանալու և դառնալին ազդող ուժը)
**Արեւը լույս է բերում ամպներից։

«ամպներից» – անջատման խնդիր (մեկը այլից, «հեռանալից», բառախաղթելով՝ լուսավորության հայտնվելու գործընթացը)
Հետևաբար, շարահյուսաբար վերլուծում եմ ստորև գրած նախադասությունը.

Ու ահա Վարդուշի ուղարկած գաթաները իրենց բուրմունքով արդեն արթնացրել էին հուշերի մի աշխարհ, որոնք սկսել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ՝ գույների ու ծավալի նոր հղացումներով։
1. Հիմնական կառուցվածքը
Ընդունական մաս (հիմնական նախադասություն):
Ու ահա – ներածական/հոգևոր ծաղկագիրը, ընդգծում է նախընտրելի կամ փայլուն իրադարձություն:
Վարդուշի ուղարկած գաթաները – հիմնական ենթաբան, որտեղ
Վարդուշի – վերաբերության խնդիր (գործողությունը պատկանում Վարդուշին՝ ուղարկածը);
ուղարկած – անցյալ ժամանակի մասնակցական բնութագիր, որպես նշանակիչ, որ՝ գաթաները կից են ուղարկվել:
գաթաները – պարզ ենթաբան (կողմադրություն, ով է, թե ինչ է կատարում գործողությունը):
նրանց բուրմունքով – միջոցի խնդիր՝ սահմանում է գործողության իրականացման ձևը (ինչով՝ «նրանց»՝ գաթանների, «բուրմունքով» – իրենց խելացի, կլորաձև շարժմամբ);
արդեն արթնացրել էին – նախադասության նախազգացնող առանձնացած դերը՝ հանձնարարական արարող գործառնություն:
հուշերի մի աշխարհ – ուղղակի համալիր, որտեղ
հուշերի – վերաբերության խնդիր (հուշերի աշխարհ՝ հուշերի բաղադրությամբ, սեփականության առջևում):
մի աշխարհ – համառոտ բջջային բան, որն արթնացրել էին:
2. Հղնող ենթաբաժին (կից նախադասություն)
Որոնք – ներկայցնող բերդ, ենթաբաժնի ենթաբան, ներկայացնող «հուշերի մի աշխարհ»-ին (հայտարարիչ փոխարեն, որոնքն ուղղորդում են ավելորդ սահմանիչ բնույթը):
սկնել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ – պարարտք կազմված_predicate, որում միաժամանակ նկարագրվում է իրադարձության մշակման փուլերը. Այստեղ՝
հստակ – հայտարարական բացատրություն (ռեզուլտատիվ կարգավորող դղման),
բյուրեղացում – բանավոր արժեք, արտահայտում է նախնական փորատարնության գործընթացը,
և – կապող տարր, միավորում է երկուսը:
դևμορավորում ստանալ – երկուական նյութ, ինչը դարային ձևավորման կամ կազմավորման գործընթացն է:
գույների ու ծավալի նոր հղացումներով – լրացուցիչ բացատրական համակարգ, ներառում է
գույների ու ծավալի – վերաբերության խնդիրով գծված բառն, նշելով որ հղացումները հիմնված են գույնների և ծավալի էլեմենտների վրա,
նոր հղացումներով – միջոցի խնդիր, բացահայտելով նորության և տարբերության հավասարմանը:
3. Ուշագրանցումներ
Բաժինները բաժանել ենք՝ գլխավոր նախադասության և դրանց միացնող, բացատրական, կից ենթաբաժնիների:
Նախնական նախադասությունը ներառում է գլխավոր ենթաբան, գործողություն, միջոցային և ուղղակի համալիր, իսկ հղնող ենթաբաժինը ներկայացնում է բարդ գործընթացիikas կառուցվածքի դրսևորումը՝ նկարագրելով այն, թե ինչպես է «հուշերի աշխարհը» ստանում իր հստակ ձևակերպումը նոր գույներ ու ծավալների կապումներով:

Առաջադրանք․
1․ Կազմել 3 ական նախադասություն՝ միջոցի, ներգործող, վերաբերության, անջատման անուղղակի խնդիրներով։ 
2․ Շարահյուսորեն վերլուծել հետևյալ նախադասությունը։
Ու ահա Վարդուշի ուղարկած գաթաները իրենց բուրմունքով արդեն արթնացրել էին հուշերի մի աշխարհ, որոնք սկսել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ՝ գույների ու ծավալի նոր հղացումներով։

Նախ, ներկայացնում եմ 3 պարզ նախադասություն, որտեղ մեկերևում կիրառված են միջոցի, վերաբերության, ներգործող ու անջատման անուղղակի խնդիրներ.

**Գլխավոր աշխատանքը իրականացվեց մեր կրթության հիմքով նորարարական մեթոդներով։

«մեր կրթության» – վերաբերության խնդիր (հետևաբար՝ որ կրթությունը մերն է)
«նորարարական մեթոդներով» – միջոցի խնդիր (ինչով կատարվել է)
**Նրա հաջողությունը պայմանավորված էր թիմի խիստ ներգործությամբ։

«թիմի» – վերաբերության խնդիր (հիշելով, թե ով է, որի ներքո է)
«խիստ ներգործությամբ» – ներգործող խնդիր (որոշում ստանալու և դառնալին ազդող ուժը)
**Արեւը լույս է բերում ամպներից։

«ամպներից» – անջատման խնդիր (մեկը այլից, «հեռանալից», բառախաղթելով՝ լուսավորության հայտնվելու գործընթացը)
Հետևաբար, շարահյուսաբար վերլուծում եմ ստորև գրած նախադասությունը.

Ու ահա Վարդուշի ուղարկած գաթաները իրենց բուրմունքով արդեն արթնացրել էին հուշերի մի աշխարհ, որոնք սկսել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ՝ գույների ու ծավալի նոր հղացումներով։
1. Հիմնական կառուցվածքը
Ընդունական մաս (հիմնական նախադասություն):
Ու ահա – ներածական/հոգևոր ծաղկագիրը, ընդգծում է նախընտրելի կամ փայլուն իրադարձություն:
Վարդուշի ուղարկած գաթաները – հիմնական ենթաբան, որտեղ
Վարդուշի – վերաբերության խնդիր (գործողությունը պատկանում Վարդուշին՝ ուղարկածը);
ուղարկած – անցյալ ժամանակի մասնակցական բնութագիր, որպես նշանակիչ, որ՝ գաթաները կից են ուղարկվել:
գաթաները – պարզ ենթաբան (կողմադրություն, ով է, թե ինչ է կատարում գործողությունը):
նրանց բուրմունքով – միջոցի խնդիր՝ սահմանում է գործողության իրականացման ձևը (ինչով՝ «նրանց»՝ գաթանների, «բուրմունքով» – իրենց խելացի, կլորաձև շարժմամբ);
արդեն արթնացրել էին – նախադասության նախազգացնող առանձնացած դերը՝ հանձնարարական արարող գործառնություն:
հուշերի մի աշխարհ – ուղղակի համալիր, որտեղ
հուշերի – վերաբերության խնդիր (հուշերի աշխարհ՝ հուշերի բաղադրությամբ, սեփականության առջևում):
մի աշխարհ – համառոտ բջջային բան, որն արթնացրել էին:
2. Հղնող ենթաբաժին (կից նախադասություն)
Որոնք – ներկայցնող բերդ, ենթաբաժնի ենթաբան, ներկայացնող «հուշերի մի աշխարհ»-ին (հայտարարիչ փոխարեն, որոնքն ուղղորդում են ավելորդ սահմանիչ բնույթը):
սկնել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ – պարարտք կազմված_predicate, որում միաժամանակ նկարագրվում է իրադարձության մշակման փուլերը. Այստեղ՝
հստակ – հայտարարական բացատրություն (ռեզուլտատիվ կարգավորող դղման),
բյուրեղացում – բանավոր արժեք, արտահայտում է նախնական փորատարնության գործընթացը,
և – կապող տարր, միավորում է երկուսը:
դևμορավորում ստանալ – երկուական նյութ, ինչը դարային ձևավորման կամ կազմավորման գործընթացն է:
գույների ու ծավալի նոր հղացումներով – լրացուցիչ բացատրական համակարգ, ներառում է
գույների ու ծավալի – վերաբերության խնդիրով գծված բառն, նշելով որ հղացումները հիմնված են գույնների և ծավալի էլեմենտների վրա,
նոր հղացումներով – միջոցի խնդիր, բացահայտելով նորության և տարբերության հավասարմանը:
3. Ուշագրանցումներ
Բաժինները բաժանել ենք՝ գլխավոր նախադասության և դրանց միացնող, բացատրական, կից ենթաբաժնիների:
Նախնական նախադասությունը ներառում է գլխավոր ենթաբան, գործողություն, միջոցային և ուղղակի համալիր, իսկ հղնող ենթաբաժինը ներկայացնում է բարդ գործընթացիikas կառուցվածքի դրսևորումը՝ նկարագրելով այն, թե ինչպես է «հուշերի աշխարհը» ստանում իր հստակ ձևակերպումը նոր գույներ ու ծավալների կապումներով:

1. Կետադրել նախադասությունները, նշել բացահատիչների տեսակները։ 

Այդ երգը նա նվագել է իր հայրենի քարանձավներում բարձրադիր այդ երկրում։ 

Իրիկնաժամին նստում եմ մենակ կանաչ առվի մոտ ուռիների տակ։ 

Հենց հաջորդ կիրակի առավոտ կանուխ որսորդ Անտոնը բռնեց անտառի ճանապարհը։ 

Մենք քո խոնարհ ծառաներս յոթ եղբայր ենք։ 

Ինքնաթիռի անձնակազմը շնորհավորում է ձեզ ու տալիս այս վկայագիրը որպես հիշատակ։

Քաղաքն ուներ երկու անուն Գորիս և Կյորես։

Ոչինչ եկեղեցական չկար այդ ուխտավայրերում ոչ գիր ոչ խաչ։ 

Այդ ժխորից մարդկանց ու անասունների կանչերից ազատ էր Պասաժը։

Ահա երևաց ինքը քաղաքագլուխ Մաթևոս բեյը։ 

Ո՞ւր էիր երեկ ամբողջ օրը։  

Դիմացը փողոցում էլեկտրական խոշոր լամպ կար։ 

Մի անգամ էլ շատ տարիներ առաջ, ճռնչաց այգու դուռը։ 

Ձեռքով նշան էր անում դեպի ներքև դեպի գետի արմուկը։

Ներքևը ձորում թառել են մի քանի տներ։ 

2.Տեքստում գտնել ենթակաները, ստորոգյալները, որոշիչները, հատկացուցիչները և բացահայտիչները։

Պարիսպների գլխին բույն են դրել ցինը և անգղը։ Հենց որ բերդի պարիսպների տակ ոտնաձայն է լսվում, նրանք կռնչյունով աղմկում են, թռչում են բներից և ահարկու պտույտներ անում բերդի կատարին։ Ապա բարձրանում է քարե արծիվը, կտուցը կեռ թուր, մագիլները՝ սրածայր նիզակներ, փետուրները որպես պողպատե զրահ։

Կաքավաբերդի բարձունքի միակ ծաղիկը ալպիական մանուշակն է, ցողունը կաքավի ոտքի պես կարմիր, ծաղիկը ծիրանի գույն։ Քարի մոտ է բսնում ալպիական մանուշակը, պարիսպների տակ։ Արևից քարերը տաքանում են, և երբ ամպերը ծածկում են քար ու պարիսպ, մանուշակը թեքվում է, գլուխը հենում քարին։ Ծաղկափոշու մեջ թաթախված գունավոր բզեզին մանուշակը ճոճք է թվում, աշխարհը՝ ծիրանագույն բուրաստան։

Ներքևը, ձորում, Բասուտա գետի մյուս ափին, քարաժայռերի վրա, թառել են մի քանի տներ։ Առավոտյան ծուխ է ելնում երդիկներից, ծուխը ձգվում է կապույտ երիզի նման և հալվում ամպերի մեջ։ Շոգ կեսօրին գյուղում կանչում է աքլորը, աքլորի կանչի հետ պառավ մի շինական հորանջում է տան ստվերում, ձեռնափայտով ավազի վրա նշաններ գծում, նշանների հետ փորփրում գլխով անցածը։

Ե՛վ գյուղում, և՛ բերդի գլխին ժամանակը սահում է դանդաղ, տարիները նույն ծառի միանման տերևներն են։ Դրա համար էլ խառնվում է ծերունու հիշողությունը։ Գետն աղմկում է առաջվա հանգով, նույն քարերն են և նույն քարե արծիվը։

Քանի՜ սերունդ է ապրել Բասուտա գետի մոտ՝ նրա ալիքների ձայնի տակ, կարկատած թաղիքները փռել ցեխերի վրա, եղեգնով պատել վրանները, և ամեն գարնան, երբ Կաքավաբերդի լանջին բացվել է ալպիական մանուշակը, այծ ու ոչխարը քշել են բերդի լանջերը, պարկը պանրով լցրել ու ձմեռը կրծել կորեկ հաց և այծի պանիր։

Այդ երգը նա նվագել է իր հայրենի քարանձավներում, բարձրադիր այդ երկրում։ (Տարածքային բացահատիչ)Իրիկնաժամին նստում եմ մենակ, կանաչ առվի մոտ, ուռիների տակ։ (Տարածքային բացահատիչներ)Հենց հաջորդ կիրակի առավոտ կանուխ որսորդ Անտոնը բռնեց անտառի ճանապարհը։ (Բացահատիչ չկա)Մենք, քո խոնարհ ծառաներս, յոթ եղբայր ենք։ (Համեմատական բացահատիչ)Ինքնաթիռի անձնակազմը շնորհավորում է ձեզ ու տալիս այս վկայագիրը՝ որպես հիշատակ։ (Բացահատիչ՝ նպատակային նշանակությամբ)Քաղաքն ուներ երկու անուն՝ Գորիս և Կյորես։ (Ներկայացնող բացահատիչ)Ոչինչ եկեղեցական չկար այդ ուխտավայրերում. ոչ գիր, ոչ խաչ։ (Բացահատիչ՝ բացասում ներկայացնող)Այդ ժխորից, մարդկանց ու անասունների կանչերից, ազատ էր Պասաժը։ (Պարզաբանող բացահատիչ)Ահա երևաց ինքը՝ քաղաքագլուխ Մաթևոս բեյը։ (Բացահատիչ՝ նույնականացնող)Ո՞ւր էիր երեկ ամբողջ օրը։ (Բացահատիչ չկա)Դիմացը, փողոցում, էլեկտրական խոշոր լամպ կար։ (Տարածքային բացահատիչ)Մի անգամ էլ, շատ տարիներ առաջ, ճռնչաց այգու դուռը։ (Ժամանակային բացահատիչ)Ձեռքով նշան էր անում դեպի ներքև՝ դեպի գետի արմուկը։ (Բացահատիչ՝ ուղղությունը հստակեցնող)Ներքևը, ձորում, թառել են մի քանի տներ։ (Տարածքային բացահատիչ)

2. Բաղադրիչների վերլուծություն

Առաջին տեքստից

• Ենթակա – ցինը, անգղը, նրանք, արծիվը
• Ստորոգյալ – դրել են, լսվում է, աղմկում են, թռչում են, բարձրանում է
• Որոշիչ – բերդի, քարե, պողպատե
• Հատկացուցիչ – բերդի պարիսպների տակ, քարե արծիվը, կտուցը կեռ թուր
• Բացահատիչ – կտուցը՝ կեռ թուր, մագիլները՝ սրածայր նիզակներ, փետուրները՝ որպես պողպատե զրահ

Երկրորդ տեքստից

• Ենթակա – ալպիական մանուշակը, քարերը, բզեզը
• Ստորոգյալ – բուսնում է, տաքանում են, թեքվում է, հենում է
• Որոշիչ – ալպիական, կարմիր, ծիրանի
• Հատկացուցիչ – քարերի մոտ, պարիսպների տակ
• Բացահատիչ – ցողունը՝ կաքավի ոտքի պես կարմիր, ծաղիկը՝ ծիրանի գույն

Երրորդ տեքստից

• Ենթակա – տները, ծուխը, աքլորը, պառավը
• Ստորոգյալ – թառել են, ելնում է, ձգվում է, կանչում է
• Որոշիչ – քարաժայռերի, կապույտ, գունավոր
• Հատկացուցիչ – ձորում, գետի մյուս ափին
• Բացահատիչ – ծուխը՝ կապույտ երիզի նման, աշխարհը՝ ծիրանագույն բուրաստան

Չորրորդ տեքստից

• Ենթակա – տարիները, հիշողությունը, գետը, քարե արծիվը
• Ստորոգյալ – սահում է, խառնվում է, աղմկում է
• Որոշիչ – միանման, նույն, քարե
• Հատկացուցիչ – բերդի գլխին, առաջվա հանգով
• Բացահատիչ – տարիները՝ նույն ծառի միանման տերևներն են, գետը՝ առաջվա հանգով

Հինգերորդ տեքստից

• Ենթակա – սերունդը, ալիքները, այծ ու ոչխարը
• Ստորոգյալ – ապրել է, քշել են, լցրել են
• Որոշիչ – կարկատած, եղեգնով, ալպիական
• Հատկացուցիչ – գետի մոտ, բերդի լանջերին
• Բացահատիչ – պարկը՝ պանրով լցրել, աշխարհը՝ ծիրանագույն բուրաստան

Գոյականական անդամի լրացումներ

Հատկացուցիչ

Ցույց է տալիս պատկանելիություն, սերում, ծագում, առաջացում Պատասանում է ու՞մ, ինչի՞, ինչերի՞ հարցերին։ Հատկացուցիչը դրվում է սեռական հոլովով։


1.Գտնել հատկացուցիչները:
• Այստեղ որոնում էր ուտելիքի մնացորդներ, որ վագոնների լուսամուտներից շպրտում էին գրեթե բոլոր ուղևորները:
• Մարդկանց ամենամեծ հավաքատեղին է շուկան:
• Այստեղից չեն վռնդվում քաղաքի անօթևան շները:
• Շուկայի դատարկ հրապարակում մարդիկ հայտնվեցին:
• Կաղ Վասոն բացեց խորտկարանի դուռը:
• Սրա մի ոտքը մյուսից կարճ է:
• Վասոյի հայրը իբր դաժան մարդ է եղել և երբ իմացել է տղայի արատի մասին, վճռել է խեղդել:

Հատկացուցիչները նախադասության այն անդամներն են, որոնք բնութագրում են որևէ գոյական՝ ցույց տալով դրա հատկանիշները։

Այս նախադասություններից հատկացուցիչներն են՝

1. այստեղ – (տեղի պարագա, ոչ հատկացուցիչ)
ուտելիքի – (նշում է ինչի մնացորդներ են, հատկացուցիչ)
մնացորդներ – (գոյական, գլխավոր բառ)
գրեթե բոլոր – (չափաբանական հատկացուցիչ, բնութագրում է ուղևորները)
ուղևորները – (գոյական, գլխավոր բառ)


2. ամենամեծ – (որակական հատկացուցիչ, բնութագրում է հավաքատեղին)
հավաքատեղին – (գոյական, գլխավոր բառ)


3. քաղաքի – (պատկանելիության հատկացուցիչ, բնութագրում է շները)
անօթևան – (որակական հատկացուցիչ, բնութագրում է շները)
շները – (գոյական, գլխավոր բառ)


4. շուկայի – (պատկանելիության հատկացուցիչ, բնութագրում է հրապարակը)
դատարկ – (որակական հատկացուցիչ, բնութագրում է հրապարակը)
հրապարակում – (գոյական, գլխավոր բառ)


5. Կաղ – (հատկանիշ ցույց տվող հատկացուցիչ, բնութագրում է Վասոն)
Վասոն – (գոյական, գլխավոր բառ)


6. մի – (դերանվանական հատկացուցիչ, բնութագրում է ոտքը)
մյուսից կարճ – (համեմատական հատկացուցիչ, բնութագրում է ոտքը)
ոտքը – (գոյական, գլխավոր բառ)


7. Վասոյի – (պատկանելիության հատկացուցիչ, բնութագրում է հայրը)
դաժան – (որակական հատկացուցիչ, բնութագրում է մարդը)
մարդ – (գոյական, գլխավոր բառ)

Հատկացուցիչի կետադրությունը:
Հատկացուցչի և հատկացյալի միջև հաճախ ընկնում է գոյական կամ դերանուն պարունակող որոշիչ բառակապակցություն կամ դերբայական դարձված: Այս դեպքերում հատկացուցչի վրա դրվում է բութ և կոչվում է հեռացված հատկացուցիչ։
Օր.՝ Թռչունների երամը չվեց հարավ: – Թռչունների՝ ամպերի մեջ սավառնող երամը չվեց հարավ:

2. Կետադրի’ր:
1. Արթուրի ներկաներին ուղղված ողջույնը աննկատ մնաց:
2. Բազեի որսորդի զարկից թուլացած մարմինն ընկավ լիճը:
3. Յուրաքանչյուրի ինձ ուղղված խոսքը խոցում էր սիրտս:
4. Առագաստանավի անցյալ դարում ապրած նավապետի գրառումներում մի հետաքրքիր փաստ կա:

5. Արեգակի ընդամենը մի քանի րոպե տևող խավարումը սարսափ առաջացրեց մարդկանց մեջ:

Ահա կետադրված նախադասությունները՝

1. Արթուրի՝ ներկաներին ուղղված ողջույնը, աննկատ մնաց:


2. Բազեի՝ որսորդի զարկից թուլացած մարմինն ընկավ լիճը:


3. Յուրաքանչյուրի՝ ինձ ուղղված խոսքը, խոցում էր սիրտս:


4. Առագաստանավի՝ անցյալ դարում ապրած նավապետի գրառումներում, մի հետաքրքիր փաստ կա:


5. Արեգակի՝ ընդամենը մի քանի րոպե տևող խավարումը, սարսափ առաջացրեց մարդկանց մեջ:

3.Գտեք որոշիչները և հատկացուցիչները, գրել՝ ինչ խոսի մասով են արտահայտված։

Կաքավաբերդի գլխին տարին բոլոր ամպ է նստում, բերդի ատամնաձև պարիսպները կորչում են սպիտակ ամպերի մեջ, միայն սևին են անում բարձր բուրգերը։ Հեռվից ավերակներ չեն երևում և այնպես է թվում, թե բուրգերի գլխին հսկում կա, գոց են ապարանքի երկաթե դռները, աշտարակի գլխից մեկը ահա ձայն է տալու քարափը բարձրացողին։

Իսկ երբ քամին ցրում է ամպերը, ձորերում հալվում են ամպի ծվենները, պարսպի վրա երևում են մացառներ, աշտարակի խոնարհված գլուխը և կիսով չափ հողի մեջ խրված պարիսպները։ Ո՛չ մի երկաթյա դուռ և ո՛չ մի պահակ աշտարակի գլխին։

Լռություն կա Կաքավաբերդի ավերակներում։ Միայն ձորի մեջ աղմկում է Բասուտա գետը, քերում է ափերը և հղկում հունի կապույտ որձաքարը։ Իր նեղ հունի մեջ գալարվում է Բասուտա գետը, ասես նրա սպիտակ փրփուրի տակ ոռնում են հազար գամփռներ և կրծում քարե շղթաները։

Պարիսպների գլխին բույն են դրել ցինը և անգղը։ Հենց որ բերդի պարիսպների տակ ոտնաձայն է լսվում, նրանք կռնչյունով աղմկում են, թռչում են բներից և ահարկու պտույտներ անում բերդի կատարին։ Ապա բարձրանում է քարե արծիվը, կտուցը կեռ թուր, մագիլները՝ սրածայր նիզակներ, փետուրները որպես պողպատե զրահ։

Կաքավաբերդի բարձունքի միակ ծաղիկը ալպիական մանուշակն է, ցողունը կաքավի ոտքի պես կարմիր, ծաղիկը ծիրանի գույն։ Քարի մոտ է բսնում ալպիական մանուշակը, պարիսպների տակ։ Արևից քարերը տաքանում են, և երբ ամպերը ծածկում են քար ու պարիսպ, մանուշակը թեքվում է, գլուխը հենում քարին։ Ծաղկափոշու մեջ թաթախված գունավոր բզեզին մանուշակը ճոճք է թվում, աշխարհը՝ ծիրանագույն բուրաստան։

Որոշիչներ և հատկացուցիչներ

Որոշիչները

Որոշիչները գոյականին առնչվող քերականական երկրորդական անդամներն են, որոնք ցույց են տալիս առարկայի պատկանելությունը, քանակը կամ կարգը։ Դրանք արտահայտված են կարող են լինել դերանուններով, թվականներով, եղանակավորիչներով։

1. տարին բոլոր (թվականական-դերանվանական, որոշում է «ամպ» գոյականը)


2. միակ (թվականական, որոշում է «ծաղիկ» գոյականը)


3. հազար (թվականական, որոշում է «գամփռներ» գոյականը)



Հատկացուցիչները

Հատկացուցիչները բնութագրում են գոյականը՝ նշելով դրա հատկանիշները (որակական, պատկանելիության, պարագայական հատկացուցիչներ են լինում)։

1. Կաքավաբերդի (պատկանելիության հատկացուցիչ, որոշում է «գլխին» գոյականը)


2. ատամնաձև (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «պարիսպները» գոյականը)


3. սպիտակ (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «ամպերի» գոյականը)


4. բարձր (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «բուրգերը» գոյականը)


5. երկաթե (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «դռները» գոյականը)


6. խոնարհված (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «գլուխը» գոյականը)


7. կիսով չափ հողի մեջ խրված (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «պարիսպները» գոյականը)


8. քարե (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «արծիվը» գոյականը)


9. կեռ (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «կտուցը» գոյականը)


10. սրածայր (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «մագիլները» գոյականը)


11. պողպատե (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «զրահ» գոյականը)


12. ալպիական (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «մանուշակն» գոյականը)


13. կաքավի ոտքի պես կարմիր (համեմատական հատկացուցիչ, որոշում է «ցողունը» գոյականը)


14. ծիրանի գույն (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «ծաղիկը» գոյականը)


15. գունավոր (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «բզեզին» գոյականը)


16. ծիրանագույն (որակական հատկացուցիչ, որոշում է «բուրաստանը» գոյականը)

Նախադասության գլխավոր անդամներ, ստորոգյալ։ Ընդգծել ենթակաները, դուրս գրել ստորոգյալները:

Վայրի վարազի պես էր անտառապահ Պանինը։ Մի հրեշ էր նա անտառապետի տարազով, կոկարդով գլխարկը գլխին։ Անտառում հանկարծ կերևար, փայտահատի կողքին կկանգներ, կնայեր, թե ինչպես նա արագ կացնահար է անում ծառը։ Մեկ էլ, թաքստոցից դուրս կգար, կմռնչար այնպես, որ արջերն էլ էին քնից զարթնում և որջերում մռռում։ Լեղապատառ փայտահատին մնում էր կամ փախչել, կամ օձի պես ծռմռատել Պանինի մտրակի հարվածների տակ։

Պանինը որսորդ Էր։ Վեց շուն ուներ, մեկը մյուսից կատաղի։ Շների հետ որսի էր գնում Մթնաձորի խորքերը։ Ձմռան լուսնյակ գիշերներին, երբ վախից ոչ ոք չէր մոտենում Մթնաձորին, Պանինի շներն անտառի բացատում արջի հետ էին կոխ կենում, կամ հալածում էին խրտնած պախրային։

Պանինը վազում էր շների հետևից, հրճվանքից ճչում։ Գիշերվա որսը նրա համար հարազատ տարերք էր։

Առավոտը բացվում էր, ձյունի վրա արյան շիթեր էին երևում, այստեղ-այնտեղ խառնիխուռն հետքեր, խեղդված գայլի դիակ, կոտրատած ճղներ։ Մի փչակի մոտ նստում էր Պանինը, մինչև շները որսի միսն ուտեն։

Նա սպանած և ոչ մի կենդանու ձեռք չէր տալիս և շներին կշտացնելուց հետո վերադառնում էր տուն։ Եթե ճանապարհին տեսներ մեկին գողացած փայտը շալակին, Պանինի շները պիտի հարձակվեին նրա վրա, հալածեին, մինչև քափ-քրտինքի մեջ կորած, արյունլվա մարդը կարողանար մի տեղ պատսպարան գտնել։

Ենթակաները (ընդգծված)

1. Պանինը


2. Մի հրեշ


3. Կոկարդով գլխարկը


4. Պանինը


5. Վեց շուն


6. Շները


7. Պանինը


8. Գիշերվա որսը


9. Առավոտը


10. Շիթեր


11. Հետքեր


12. Գայլի դիակ


13. Ճղներ


14. Պանինը


15. Նա


16. Շները


17. Պանինի շները



Ստորոգյալները (դուրս գրված)

1. էր


2. էր


3. էր


4. ուներ


5. գնում էր


6. կերևար


7. կկանգներ


8. կնայեր


9. կացնահար է անում


10. դուրս կգար


11. կմռնչար


12. մռռում էին


13. մնում էր


14. փախչել


15. ծռմռատել


16. էր


17. ուներ


18. էին կոխ կենում


19. էին հալածում


20. վազում էր


21. ճչում էր


22. բացվում էր


23. էին երևում


24. նստում էր


25. ուտեն


26. չէր տալիս


27. կշտացնելուց հետո վերադառնում էր


28. տեսներ


29. պիտի հարձակվեին


30. հալածեին


31. գտնել

1.Դուրս գրել ենթականները, որոշել՝ որ խոսքի մասով են արտահայտված: Վերականգնել զեղչված ենթակաները։

Լուսաբացի շողքը երդիկից ներս էր ընկել, կարպետի վրա կաթնագույն շրջան գծել, երբ Սաքանը զարթնեց, տրեխները հագավ:

Ասյայի մոտով անցնելիս նա տեսավ սպիտակ շորը, վիզը, ուսի մի մասը, ուսի վրա սպիտակ շորի բարակ մի կտոր: Արագ մոտեցավ դռանը, մանգաղն առավ, դուրս եկավ:

Տան առաջ, առվի մոտ երեսը լվաց, սրբեց չուխի ծայրով, իջավ ձորը, այգում խոտ քաղելու: Ճանապարհին Սաքանը մի միտք էր անում՝ մե՞րկ էր քնել Ասյան, թե շապիկ կար հագին. եթե շապիկ կար, ինչո՞ւ ուսը բաց էր, գուցե կողքի սպիտակ շորը նրա շապի՞կն էր:

Կովը շուտ-շուտ գոմի դռանն էր նայում, հորթուկին լիզում, վիզը ախոռի փայտերին քսում, քերում: Տանն արդեն զարթնել էին, տեղաշորը հավաքել, կինը օջախն էր վառել, թեյի պատրաստություն էր տեսնում, երբ Սաքանը թարմ խոտի երկու խուրձ շալակին եկավ տուն:

Խոտի խուրձը կովի առաջ շաղ տալիս Ասյան էլ էր կանգնած Սաքանի կողքին: Նա ծիծաղում էր, երբ հորթը դունչը մեկնում էր կանաչ խոտին, հոտոտում և ոտքերը երերալով փախչում, գլուխը թաղում մոր կուրծի մեջ:

1. Լուսաբացի շողքը – գոյական
2. Սաքանը – գոյական
3. Նա – դերանուն
4. Մանգաղն – գոյական
5. Տան առաջ, առվի մոտ – ենթական չկա (նախադասությունը բաց է թողնված ենթակա)
6. Սաքանը – գոյական
7. Կովը – գոյական
8. Տանն արդեն (մարդիկ, ընտանիքը կամ նրանք՝ ենթական բաց է թողնված)
9. Կինը – գոյական
10. Սաքանը – գոյական
11. Ասյան – գոյական
12. Նա – դերանուն
13. Հորթը – գոյական

Վերականգնված զեղչված ենթակաները.

1. Տան առաջ, առվի մոտ (Սաքանը) երեսը լվաց, սրբեց չուխի ծայրով, իջավ ձորը, այգում խոտ քաղելու:
2. Տանն արդեն (նրանք) զարթնել էին, տեղաշորը հավաքել:

2.Կազմել նախադասություններ, որոնցում ենթակաները արտահայտված լինեն գոյականով, ածականով, թվականով, դերանունով, դերբայովներով։

Գոյականով – Արևը langzaam մայր էր մտնում հեռավոր սարերի հետևում։

Ածականով – Բարիները միշտ օգնում են կարիքավորներին։

Թվականով – Երկուսը շտապ դուրս եկան դասասենյակից։

Դերանունով – Նա երկար սպասեց պատասխանի։

Դերբայով – Վեր բարձրանալը նրան շատ դժվար թվաց։

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

Կան բառեր, որոնք արտահայտում են խոսողի դատողական վերաբերմունքը եղելության նկատմամբ, օրինակ՝ Բարեբախտաբար, ամեն ինչ լավ անցավ։ Որևէ իրողության նկատմամբ խոսողի դատողական վերաբերմունքն արտահայտող բառերը կոչվում են վերաբերականներ (եղանակավորող բառեր)։ Առանձնացվում են վերաբերականների հետևյալ խմբերը.
հաստատական՝ այո՛, արդարև, անշուշտ, անկասկած, անպատճառ,
անտարակույս, անպայման, իսկապես, իրոք, հիրավի և այլն.
ժխտական ՝ ո՛չ, չէ՛.
երկբայական՝ գուցե, երևի, թերևս, կարծեմ, կարծես, կարծես թե, ասես,
միգուցե, մի՞թե, արդյոք և այլն.
զգացական՝ բարեբախտաբար, դժբախտաբար, երանի, ցավոք և այլն.
սաստկական՝ անգամ, նույնիսկ, հենց, մանավանդ, նամանավանդ, մինչև
անգամ, մինչև իսկ և այլն.
սահմանափակման՝ գեթ, լոկ, գոնե, թեկուզ, միայն, սոսկ, միայն թե և այլն
ցուցական՝ ահա, ահավասիկ.
կամային՝ թող, ապա, հապա, մի և այլն.
զիջական՝ ի դեպ, իմիջիայլոց, համենայն դեպս, այնուամենայնիվ, այսուհանդերձ և այլն։
Վերաբերականների մի մասը, եթե դրված է լինում իր եղանակավորած բառի մոտ, սովորաբար չի տրոհվում, իսկ եթե հեռացած է լինում այդ բառից, տրոհվում է ստորակետով։ Համեմատենք հետևյալ նախադասությունները. Նա այսօր առավոտյան անշուշտ կմեկնի։ Անշուշտ, նա այսօր առավոտյան կմեկնի։ Առաջին նախադասության մեջ անշուշտ վերաբերականը եղանակավորել է կմեկնի բառին, անմիջապես նախորդում է նրան և ստորակետով չի տրոհվել։ Երկրորդ օրինակում անշուշտ-ը նախորդում է նա բառին։ Եթե այդ դիրքում անշուշտ վերաբերականը չտրոհվի, կվերաբերի նա բառին, և կարտահայտվի անշուշտ նա, այլ ոչ թե մեկ ուրիշը իմաստը։ Վերաբերականները նախադասության անդամ չեն համարվում։

Գործնական աշխատանք 1

Վերաբերականները կարելի է խմբավորել ըստ տեսակների՝ ըստ իրենց իմաստի կամ գործառույթի։

1. Ակնկալություն և հավանականություն

գուցե, երևի, թերևս, կարծեմ, կարծես, միգուցե, ինչպես նաև կարծես թե։



2. Նպատականություն և պայման

միայն, միայն թե, իսկապես, անպայման, անպատճառ, մինչև իսկ, այնուամենայնիվ։



3. Վիճակային և բացասական դրսևորումներ

ո՛չ, չէ՛, ոչ թե, չի, սոսկ, ընդհակառակը։



4. Հաստատում և դրսևորման ամրապնդում

բարեբախտաբար, արդարև, իսկապես, իրոք, հիրավի, անկասկած, անշուշտ, լոկ, միայն։



5. Երեք կողմի կարծիք կամ միտք

հակառակ, համենայն դեպս, այսուհանդերձ, այնուամենայնիվ, լոկ, գոնե, ընդհակառակը։



6. Բացի այլ առաջարկություններ

համենայն դեպս, ի դեպ, օրինակ, երանի, դեռևս։

Գործնական աշխատանք 2

Նախադասությունների ձևաբառական վերլուծությունը ցույց է տալիս յուրաքանչյուր նախադասության բաղադրիչները և դրանց դերը։ Ահա մանրամասն վերլուծությունը.

1. «Գարնանային առավոտը խոստանում էր պայծառ և արևոտ օր»

Գարնանային – 形容词 (բառեր, որոնք բնութագրում են անունները)

առավոտը – անուն (նոմինատիվ, առարկա)

խոստանում էր – հանցավոր բայ (ներկա ժամանակի անցյալ ձև)

պայծառ և արևոտ – բայավորական հատկություններ (պայծառությունը և արևոտությունը բնութագրում են «օր»-ը)

օր – անուն (նոմինատիվ, առարկա)



2. «Կուշտ կերած մեր ձիերը արագ քայլերով բարձրանում Էին քարոտ արահետը և ամեն քայլափոխին փնչում»

Կուշտ – մարգերային բայ (կենդանիներին բնորոշ այնպիսի վիճակ, որին ենթարկվում են փառազարդ ու սնունդ)

կերած – անցյալ ժամանակի բայ (դրանք որպես հետադարձ գործողություն ստուգվում են)

մեր – շահագործվող դերանուն (ակնարկում է ուղղակի սեփականություն)

ձիերը – անուն (մասնակից՝ «ձիերը», կազմելով առարկաներ)

արագ – հատկություն (միանձնայնորեն դրվում է շարժման համար)

քայլերով – մակբայ (գործողությունը իրականացվում է քայլերի ընթացքում)

բարձրանում – բայ (նկարագրվող գործողությունը՝ բարձրանալ)

Էին – բայ (ժամանակը փաստող ձև)

քարոտ – հատկություն (ցույց է տալիս քարերի առկայություն)

արահետը – անուն (նմանապես, կազմելով առարկաների համար քայլաններից հետո)

և – կապակցություն (բառը)

ամեն – առհասարակ (բառաքար  դա ցերեկերի մեծ մակարդակ)

քայլափոխին – բացի հենց գործիչման մասի: