Рубрика: Պատմություն 9

Վրաստան

Պատմական ակնարկ

Վրաստանը հնագույն քաղաքակրթություն ունեցող երկիր է, որը գտնվում է Կովկասի տարածաշրջանում։ Պետական կազմավորումները Վրաստանի տարածքում գոյություն են ունեցել դեռևս մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում։ Քարթլիի (Իբերիա) թագավորությունը, ապա՝ միավորված Վրաստանի թագավորությունը (11–13-րդ դդ.) եղել են տարածաշրջանի հզոր կենտրոններից։ 19-րդ դարի սկզբին Վրաստանը միացվեց Ռուսական կայսրությանը, իսկ 1921 թվականին՝ խորհրդայնացվեց։ Անկախությունը վերականգնեց 1991 թ․ ապրիլի 9-ին։

Տարածք

Վրաստանի տարածքը կազմում է մոտ 69,700 կմ²։

Բնակչություն

Բնակչության թիվը մոտավորապես 3.7 միլիոն մարդ է (2024 թ. տվյալներով)։

Պետական լեզու

Վրացերեն (ქართული ენა)։

Պետական տոներ

• Անկախության օր՝ մայիսի 26
• Սահմանադրության օր՝ օգոստոսի 24
• Տարբեր ազգային և կրոնական տոներ, ներառյալ Ամանորը և Սուրբ Ծնունդը (հունվարի 7)։

Ժամային գոտի

GMT+4 (ոչ մի ժամանակի փոփոխություն՝ ձմեռային և ամառային ժամանակի միջև)։

Ինտերնետ գոտի

.ge

Միջազգային հեռախոսային կոդ

+995

Տարադրամ

Վրացական լարի (GEL)։

Աշխարհագրություն

Վրաստանը տեղակայված է Անդրկովկասում՝ Սև ծովի արևելյան ափին։ Այն սահմանակից է Ռուսաստանին հյուսիսում, Թուրքիային և Հայաստանին՝ հարավում, և Ադրբեջանին՝ արևելքում։ Տարածքը բազմազան է՝ լեռնաշղթաներով (Մեծ Կովկաս), դաշտավայրերով և ծովափնյա շրջաններով։

Վարչական բաժանում

Վրաստանը բաղկացած է 9 վարչական տարածաշրջանից, 2 ինքնավար հանրապետություններից՝ Աջարիա և Աբխազիա (վերջինը՝ փաստացի անկախությամբ), ինչպես նաև մայրաքաղաք Թբիլիսիից։

Կրոն

Վրաստանի հիմնական կրոնը ուղղափառ քրիստոնեությունն է։ Վրաց ուղղափառ եկեղեցին ունի անկախ (ավտոկեֆալ) կարգավիճակ։ Կան նաև իսլամ, կաթոլիկ, հայ առաքելական և այլ համայնքներ։

Ազգային փոքրամասնություններ

Վրաստանում ապրում են տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝

• Հայեր (~4-5%)
• Ազերներ (~6%)
• Ռուսներ, հույներ, ասորիներ և ուրիշներ։

Մշակույթ՝ արվեստ, գրականություն, խոհանոց․․․

Վրաց մշակույթը հարուստ է ու բազմադարյան։ Վրացական գրականության և պոեզիայի պատմությունը սկիզբ է առնում վաղ միջնադարից։ Հատկանշական են վրացական ազգային երաժշտությունը և պարի տեսակները։
Վրացական խոհանոցը հայտնի է աշխարհում՝ խաչապուրի, խինկալի, լոբիո, սացիվի և այլ ուտեստներով, ինչպես նաև հայտնի վրացական գինիներով։

Զբոսաշրջային ռեսուրսներ

Վրաստանը գրավում է զբոսաշրջիկներին իր բազմազան բնությամբ, լեռնադահուկային կենտրոններով, ծովափնյա հանգստավայրերով և հնագույն մշակութային վայրերով։

Հանգստավայրեր, պատմամշակութային հուշարձաններ

• Թբիլիսի (մայրաքաղաք)
• Մցխեթա (հին մայրաքաղաք և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգություն)
• Բաթումի (Սևծովյան հանգստավայր)
• Սվանեթի և Կազբեկի (լեռնային շրջաններ)
• Ուփլիցիխե, Վարդզիա (քարանձավային քաղաքներ)
• Գելաթի վանքը, Դավիթ Գարեջա վանական համալիրը և այլն։

Հայերը տվյալ երկրում

Հայերը Վրաստանում բնակվում են հիմնականում Ջավախքում (Սամցխե-Ջավախք՝ Նինոծմինդա, Ախալքալաք) և Թբիլիսիում։ Վաղուց հաստատված համայնք է՝ իր եկեղեցիներով, դպրոցներով և մշակութային կազմակերպություններով։

Հայաստանի հետ առնչությունները

Հայաստանը և Վրաստանը բարիդրացիական հարաբերություններ ունեն։ Երկու երկրները համագործակցում են տարբեր միջազգային կազմակերպություններում։ Վրաստանի տարածքով է անցնում Հայաստանի արտաքին աշխարհի հետ կապող հիմնական ավտոմայրուղին և երկաթուղին, ինչպես նաև էլեկտրաէներգետիկ ու գազատար ուղիներ։

Կրթություն
Հայերը կառուցում էին ազգային դպրոցներ՝ թե՛ Արևելյան, թե՛ Արևմտյան Հայաստանում և Սփյուռքում։
Դասավանդվում էին՝
մայրենի լեզու
պատմություն
բնագիտական առարկաներ
օտար լեզուներ
Բացվում էին նաև աղջիկների դպրոցներ, ինչը նորություն էր։
Հատկանշական դպրոցներ
Լազարյան ճեմարան՝ Մոսկվա
Ներսիսյան դպրոց՝ Թիֆլիս
Հարությունյան դպրոց՝ Վան
Դպրոցներ՝ Կ. Պոլսում, Զմյուռնիայում, Ալեքսանդրապոլում։
Գիտություն
Հայ գիտնականներն աշխատում էին տարբեր ոլորտներում՝ լեզվաբանություն, պատմություն, բնագիտություն։
Հայերենով գրվում էին գիտական աշխատություններ։
Հայ նշանավոր գործիչներ
Գալուստ Գյուլբենկյան – հայտնի բարեգործ, օգնել է կրթության ու գիտության ոլորտում։
Ռաֆայել Պատկանյան – գրող և մանկավարժ։
Միքայել Նալբանդյան – առաջադեմ մտավորական, կրթության ու գիտության զարգացման կողմնակից։
Խաչատուր Աբովյան – նորագույն հայ գրականության և դպրության հիմնադիր։
Տպագրություն և մամուլ
Բացվեցին հայկական տպագրատներ,
Լույս տեսան հայկական թերթեր ու ամսագրեր՝
«Մշակ»
«Հայրենիք»
«Արձագանք»
Մամուլը կարևոր դեր ուներ ժողովրդի լուսավորության գործում։
Եզրակացություն
19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին՝

Հայկական կրթությունն ու գիտությունը վերելք ապրեցին։
Հայ մտավորականությունը ջանքեր էր գործադրում ազգի զարգացման և պետականության վերականգնման համար

Ի՞նչ է Հայոց ցեղասպանությունը
Հայոց ցեղասպանությունը՝
Օսմանյան Թուրքիայի կողմից կազմակերպված և իրականացված հայ ժողովրդի զանգվածային բնաջնջումն ու տեղահանումն է, որը սկսվեց 1915 թ․ ապրիլի 24-ին։

Պատճառները
Թուրքերն օգտագործեցին Առաջին աշխարհամարտը որպես հնարավորություն՝

վերացնելու հայերին Օսմանյան կայսրությունից,
«մաքրել» Հայաստանը հայերից,
կանխելու հայերի համագործակցությունը ռուսների հետ Կովկասյան ճակատում։
Գլխավոր իրադարձություններ
1915 թ․ ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին մոտ 800 հայ մտավորականներ, որոնց մեծ մասը սպանվեց։
Սկսվեցին բռնի տեղահանումներ, սպանդներ, զանգվածային մահեր։
Հայերին քշում էին դեպի Սիրիայի անապատ՝ Դեր Զոր, որտեղ նրանք սովից, ծարավից, ջարդերից մահանում էին։
Զոհերի թիվը
Սպանվեց կամ սովամահ եղավ 1.5 միլիոն հայ, հազարավոր հայկական գյուղեր և քաղաքներ վերացվեցին։

Ինքնապաշտպանական մարտեր
Չնայած եղեռնին՝ հայերը մի շարք վայրերում հերոսաբար պաշտպանվեցին, օրինակ՝

Վան,
Մուսա Լեռ,
Ուրֆա,
Շապին-Գարահիսար։
Հետևանքները
Հայերը ցրվեցին աշխարհով մեկ՝ ստեղծելով Հայ սփյուռքը։
Միլիոնավոր հայեր երբեք չվերադարձան իրենց հայրենի վայրերը։
Հայկական պահանջատիրության հարցը դարձավ միջազգային օրակարգի մաս։
Ցեղասպանության ճանաչում
Այսօր բազմաթիվ երկրներ ճանաչել են Հայոց ցեղասպանությունը, այդ թվում՝

Ֆրանսիա
Ռուսաստան
Կանադա
Գերմանիա
ԱՄՆ (մասնավորապես՝ Կոնգրեսը և նախագահ Ջո Բայդենը 2021 թ․)
Եզրակացություն
Հայոց ցեղասպանությունը՝

20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունն էր,
հայ ժողովրդի պատմության ամենաարյունալի էջերից է,
սակայն այն չի կոտրել հայության կամքը՝ ապրելու, ստեղծելու և հիշելու։

1998-2018 թվականները Հայաստանի Հանրապետության պատմության մեջ բավականին կարևոր ժամանակաշրջան են, քանի որ այս տարիների ընթացքում տեղի ունեցան քաղաքական, տնտեսական և հասարակական նշանակության իրադարձություններ։

1998-2008․ Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահություն

1. 1998 թ․ – Նախագահի փոփոխություն

• ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց՝ ղարաբաղյան հարցի կարգավորման շուրջ տարաձայնությունների պատճառով։

• Նախագահ ընտրվեց Ռոբերտ Քոչարյանը։

2. 2003 թ․ – Վերընտրություն

• Ռոբերտ Քոչարյանը երկրորդ անգամ ընտրվեց ՀՀ նախագահ՝ ընդդիմության բողոքների պայմաններում։

3. Քաղաքական անկայունություն և մարտի 1-ի իրադարձություններ (2008 թ․)

• 2008 թ․ փետրվարի 19-ին կայացած նախագահական ընտրություններից հետո, որտեղ հաղթեց Սերժ Սարգսյանը, ընդդիմությունն արձագանքեց բողոքի ցույցերով։

• Մարտի 1-ին ոստիկանությունն ուժ կիրառեց ցուցարարների նկատմամբ, որի հետևանքով զոհվեցին 10 մարդ։

2008-2018․ Սերժ Սարգսյանի նախագահություն

1. 2008 թ․ – Սերժ Սարգսյանի իշխանության գալը

• Սերժ Սարգսյանը դարձավ ՀՀ նախագահ՝ շարունակելով նախկին իշխանությունների քաղաքական ուղեգիծը։

2. 2013 թ․ – Վերընտրություն

• 2013 թ․ Սերժ Սարգսյանը վերընտրվեց՝ չնայած ընտրական գործընթացի վերաբերյալ ընդդիմության քննադատություններին։

3. 2015 թ․ – Սահմանադրական փոփոխություններ

• Ընդունվեց նոր սահմանադրություն, որով Հայաստանը անցում կատարեց կիսանախագահականից խորհրդարանական կառավարման։

4. 2018 թ․ – Թավշյա հեղափոխություն

• 2018 թ․ ապրիլին, երբ Սերժ Սարգսյանը փորձեց մնալ իշխանության մեջ որպես վարչապետ, Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած բողոքի ցույցերը մեծ թափ առան։

• Ապրիլի 23-ին Սերժ Սարգսյանը հրաժարական տվեց։

• 2018 թ․ մայիսի 8-ին վարչապետ դարձավ Նիկոլ Փաշինյանը։

Այս 20 տարիների ընթացքում Հայաստանը անցավ տնտեսական աճի, քաղաքական լարվածությունների, ինչպես նաև սահմանադրական փոփոխությունների ու իշխանափոխության միջով, ինչը ձևավորեց նոր քաղաքական իրավիճակ։

Իսրաել Օրի՝

Իսրայել Օրին եղել է գործիչ, ով փորցել է ազատագրել Հայաստանը։Օրին գիտակցում էր ընդհանուր թշնամու դեմ բոլոր հնարավոր դաշակիցներին համախմբելու նշանակությունը։ Նա Հայաստանի ազատագրության հարցը դրեց գործնական հողի վրա։

Նա հասկացավ, որ մենակ չի կարող կատարել իր ծրագիրը և գնում է Վենետիկա, ապա Ֆրանսիա և Գերմանիա։ Օրին հաստատվում է Պֆալց երկրամասի կենտրոն Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Այստեղ նա կայսրընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանը ազատագրելու փուլերը և խոստանում է աջակցել։ Օրին տեղափոխվում է Հայաստան, որպիսի տեղում ծանոթանա իրավիճակո հետ և ազգային-քաղաքական ուժեր հետ բանակցություններ վարելու համար։ Նա ժամանում է Հայաստան, լինում է Էջմիաղին, ապա գնում է Սյունիք։ Սյունիքի մելիքների աջակցությամբ 1699թ նա կազմակերպեց Անգեղակոթի գյուղում գաղտնի ժողովը, որտեղ վճռվեց լիազորել Իսրայել Օրուն բանակցություններ վարել եվրոպական երկրների և ռուսական իշխանությունների հետ։ Այդ նպատակով մելիքները Օրուն ուղեկցում են Մինաս վարդապետ Տիգրանյանի կարգ։Ռազմական օգնության դիմաց մելիքները խոստանում էին Հովհան Վիլհելմին ճանաչելու Հայաստանի թագավոր։

Վերադառնալով Եվրոպա՝ Իսրայել Օրին ներկայացրերց Հովհան Վիլհելմին իր կազմած Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը՝ որը ուներ Պֆալցյան անունը։ Հովհան Վիլհելմին հավանում է ծրագիրը և առաջարկում է գնալ Ֆլորենցիա և Վիեննա։ Ֆլորենցիայում դուքսը խոստանում է զորք տրամադրել, սակայն Վիեննայի արքունիքում մերժեցին մասնակցել, քանի որ նրանք 1699թ. Թուրքիայի հետ կնքել էին հաշտության պայմանագիր։

Երբ Եվրոպան չարդարացրեց սպասելիքները Օրին դիմեց Ռուսաստանին։ 1701թ. ամռանը Իսրայել Օրին գնում է Ռուսաստան և Պետրոս I-ին ներկայացնում է Ռուսաստանի օգնությամբ Հայաստանը ազատգրելու ծրագիրը՝ որը ուներ Մոսկովյան անունը։

Նա կազմակերպեց 25-հազարանոց բանակ, որի 10 հազարը Հյուսիսային Կովկասից պետք է մտներ Վրաստան։ Նրանք ուզում էին Արևելյան Հայաստանը ազատագրեն շատ կարճ ժամանակահատվաղում՝ նկատի ունենալով Պարսկաստանի դիմադրելու անկարողությունը։ Պետրոս I-ը այդ ժամանակ զբաղված էր Հյուսիսային պատերազմով, բայց Իսրայել Օրուն հուսադրեց, որ կզբաղվի այդ հարցերով պատերազմից հետո։ Պարսկաստանում և Անդրկովկասում տիրող իրավիճակին ծանոթանալու համար նա դեսպանություն է ուղարկում դեպի Պարսկաստան և դեսպանության ղեկավար նշանակվում. Իսրայել Օրին, ով դառնում է ռուսական պանակի գնդապետ։ Սակայն Օրին մեկնում է Եվրոպա և ստանում է նամակ Հռոմից, որտեղ խնդրվում էր հալածանքներ թույլ շտալ քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ։

1708թ Օրին դեսբանական խմբով գնում է Շամախի քաղաք, իսկ 1709թ գնաց Սպահանում և նույն թվականի կեսին վերադարձավ Այսրկովկաս։ Ռուսաստան վերադառնալիս Իսրայել Օրինին միացավ Եսայի Հասան-Ջաքաքյանը։

Աստրախանում 1711թ Իսրայել Օրին մահանում, իսկ Եսայի Հասան-Ջալալյանը վերադարձավ Ացախ։

Աշոտ Առաջին (հայտնի նաև որպես Աշոտ Մեծ) հանդիսանում է հայկական պատմության դեմքին՝ որպես առաջին Բագրատունի  թագավոր և անկախ Հայաստանի վերականգնման գլխավոր գործիչներից մեկը։ Նրա գործունեությունը և աճեցնող գործունեությունը նշանակալի ջանքեր էր ներկայացնում թե քաղաքական, թե մշակութային, թե տնտեսագիտական ոլորտներում։ Ստորև ներկայացված են նրա կյանքի և թագավորության հիմնական անկյունները՝

---

Կենսագրական

• Ծննդյան տարիք ու բնույթ
  Աշոտ Առաջինը ծնվել է մոտավորապես 820 թ. մոտ և պատկանում է Բագրատունիների տոհմին, որը պատմական կերպով հայտնի էր իր ռազմական և քաղաքական արագությամբ։
• 
  Նա աճեցրեց խանդավաճախ պայքարող, բազմաշերտ կառավարման համակարգը, որը նպատակաուղղված էր անկախ պետականության հաստատմանը։

---

• Նախնական սահմանափակումներ և իրավիճակ
  9-րդ դարում Հայաստանի տարածքները մտան արաբական տիրույթների ներքո՝ հետևանքով տարբեր արտաքին ակտիվ ազդեցությունների (Բյուզանդիա, Արաբական խալիֆություն) տակ էին։
• 
  885թ.-ին, նրա դեմ պայքարող տարածքային և քաղաքական առանձնահատկությունները հնարավորություն է տվել, որ իր հաստատուն զարգացմամբ ստանա նաև միջազգային ճանաչում՝ որպես անկախ թագավոր։
• Դիվկագիտական միջոցներ
  Աշոտ Առաջինը օգտագործեց դիվկագիտական միջոցները՝ ձեռք բերել Բյուզանդիայի և նաև արաբական կողմերի աջակցությունը, ինչը հնարավորություն էր տալիս սահմանափակել ներքոություն և բացել ուղին հայրենական ինքնությունը վերականգնելու համար։

---

Կառավարման քաղաքականություն և հաջողություններ

• Նախադասական կառավարման համակարգ
  Նրա իշխանության ժամանակ, Հայաստանը սկսում է վերականգնվել՝ հաստատելով կենտրոնացված կառավարման սկզբունքները, որոնք նպաստում էին երկրի համագործակցային և պաշտպանության համակարգի ձևավորմանը։
• Մշակութային և տնտեսական վերականգնում
  Թագավորական կառավարումը տրամադրեց դարձրնողական շարժումներ, որոնք նպաստեցին մշակութային ժառանգության վերականգնմանը, տնտեսության ամրապնդմանը և ազգի ինքնության վերականգնմանը։
• 
  Նրա ռազմավարական որոշումները, ներառյալ բանակցությունները միջազգային դերասանական պետությունների հետ, հիմք հաստատեցին անկախ Հայաստանի մշտական կառավարման և տարածաշրջանային աջակցության մեջ։

---

• Ազգային ինքնության վերականգնում
  Աշոտ Մեծի աշխատանքը հիմք է հանդիսացել՝ համարելով առաջին քայլը անկախ, ինքնուրույն հայ պետության համար, որի վրա ապագայում շարունակվեց Bagratունի թագավորության շղթան։
• 
  Իր առաջնորդության ժամանակ, հայ ժողովրդի համար ստեղծվեց այն տրամադրվածություն, որով կարողանում էր ամրապնդվել ազգային սեփականությունը, մշակույթը և պատմական ժառանգությունը, ինչը այդ ժամանակաշրջանում շատ կարևոր էր սահմանի և ինքնության հարցում։

---

Աշոտ Առաջին (Մեծ)՝ Հայաստանի պատմության կարևոր կերպարներից մեկը, իր դեմքերը, ռազմավարական մտքերով և դիվկակցության միջոցով, մեծ դեր է ունեցել անկախ հայկական պետականության վերականգնման և ամրապնդման գործում։ Նրա ժամանակաշրջանը երևում է որպես նոր կայծի ստեղծում, որի հիմքերի վրա ձևավորվել են հաջորդBagratունի թագավորության ղեկավարական համակարգերը և ազգային ինքնության վերականգնման արժեքները։

Տիրիդատ 3-րդ (հայտնի որպես Թիրիդատ 3-րդ) հայկական պատմության determinate դարպասային կերպարներից է, որի ամենամեծ նշանակությունը վերաբերում է հայկական քրիստոնեության ընդունմանը։ Ահա նրա մասին հիմնական փաստերը.

Հանձնաժողով և դարաշրջան

• Թիրիդատ 3-րդն իր իշխանությունը նայել է ձախորդ դարաշրջանում, երբ Հայաստան պետական մակարդակով էր անցնում կրոնական և մշակութային մեծ փոփոխությունների շրջանում։

Քրիստոնեության ընդունում

• Նրա գլխավոր նվաճումը հանդիսանում է 301թ.-ում կատարված կրոնական երբ նա ծառայում է որպես ազգային ղեկավար՝ որոշելով ընդունել քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։
• Համաձայն հանրահայտ լեգենդների, Գրիգոր Լուսավորիչի ազդեցությամբ և մասնագիտական մոտեցմամբ, Թիրիդատ 3-րդն անցավ հոգևոր վերափոխության փուլ, ինչն հանգեցրեց չորաչառ հոգևոր ու մշակութային փոփոխություններին։

Կրոնիկական և մշակութային ազդեցություն

• Նրա շարժումները կազմակերպեցին հայկական կրոնական հավաքի հիմքերը, ուստի Հայաստանը դարձավ առաջին ազգը, որը պաշտոնապես ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։
• Այս շարունակական բարեփոխումները վերազգեցին ազգային ինքնությունը, մշակույթը, ու ներկին օժանդակեցին հայկական պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղի զբաղեցնելու։

Հոգևոր և պատմական ժառանգություն

• Թիրիդատ 3-րդն գնահատված է որպես ոգևորիչ ձևավորող՝ ով նոր ճանապարհ ետեւարեց հայկական մշակույթում, իսկ նրա դերակատարությունը դեռևս կարևոր է ճանաչվում ու ուսումնասիրվում հայկական պատմագիտության մեջ։

Այս կերպ, Թիրիդատ 3-րդն ոգևորել է ամբողջ ազգին՝ դառնալով անցումային նշանը, որը փոխակերպեց հայկական կյանքի ու մշակույթի ուղին՝ կրոնական ոլորտում իրականացրած հեղափոխությամբ:

Տրդատ 3-րդ (հայտնվում է նաև որպես Տիրիդատ 3-րդ) հանդիսանում է հայկական պատմության ամենակարևոր կերպարներից մեկը, որ իր իշխանության ժամանակ (հավանականորեն 287–330թթ.) անցյալ է ամրապնդել մի բաշխիչ փոփոխություն՝ կրոնական և մշակութային աշխարհում։ Ահա ավելի խորը պատմական պատկերացում նրա մասին՝

---

Պետական և միջազգային համատեքստ

• Պոլիտիկական շրջանակ
  Տրդատ 3-րդի իշխանության ժամանակ Հայաստան որպես օղակային պետություն եղավ՝ կանգնած ռոմեական և սասանյան (պարսկական) թագավորությունների միջև։ Այս դժվար մթնոլորտում պարտականությունը՝ ապահովել անկախությունն ու ժողովրդական դերը, պահանջում էր խելացի քաղաքական որոշումներ և արդյունավետ կառավարում։
• Ներկա իրավիճակի բարդությունը
  Այդ ժամանակ հայկական հասարակությունը մշակութային ու կրոնական առարկայով բազմազան էր՝ հնագույն հավատքերի, պարսկական և զանգվածային իդեոլոգիաների ազդեցության ներքո, ինչը ստիպում էր առաջնորդին ընտրել նոր ճանապարհ։

---

Քրիստոնեության ընդունման գործընթացը

• Վերջնական որոշում 301թ.
  Տրդատ 3-րդը ճանաչվում է որպես առաջին հայկական արքա, ով 301թ.-ին ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։ Այս քայլը դիվաճենում էր, քանի որ այն առաջին անգամ էր, երբ առանձին պետական իշխանությունը կրոնական ուղղությամբ նոր շրջադարձ արեց, համեմատաբար հարակից մեծImպերիությունների ցանցում։
• Գրիգոր Լուսավորիչի ազդեցությունը
  Հայկական ավանդույթներում կարևոր վիճակ ունի Գրիգոր Լուսավորիչը՝ թաքնված իր հոգևոր ներառությամբ, որ դեռ երկար տարիներ ծառայել է որպես թռիչք և խորհրդատու. Հավատվում է, որ նրա պատմվածքները, նրբությունը և վերափոխիչ մարդասիրությունը խթանում են արքայի հավատին, ինչը հանգեցրեց ամբողջ ազգի հոգևոր նորարկմանը։
• Հոգևոր վերափոխություն
  Այդ մղիչ պահի արդյունքում Հայաստան դառնում է առաջին հայկական պետությունը, որը ցուցադրում է ոգևորիչ որոշում՝ ընդունել խաչի խորհրդանիշը, ինչը վերափոխում է ոչ միայն կրոնական, այլև մշակութային ու հասարակական կարգը։

---

Մշակութային և սոցիալական նորոգումներ

• Ազգային ինքնության ձևավորում
  Քրիստոնեության ընդունումը դարձավ միավորիչ գործիք՝ ներգործելով հայկական ազգի ինքնության, լեզվի և մշակույթի վրա։ Ամբողջ հասարակությունը սկսեց նոր օրհնյալ ուղին՝ որը՝ ոգևորիչ սիմվոլ դարձավ հարազատ պատմական օրի ժամանակից մինչ այժմ։
• Եկեղեցիների ձևավորումը
  Նոր հավատին վերաբերող ճարտարապետական և մշակութային գործերը, ինչպես նաև առաջին եկեղեցիների կառուցումը, նշանավոր քայլեր էին, որոնք դարձրեցին ժամանակակից հայկական մշակույթի, արվեստի ու գրականության հիմքը։
• Հոգեբանական և սոցիալական փոփոխություններ
  Պատասխանատու և խելացի տնտեսական, հասարակական և հոգևոր նորոգումների արդյունքում, Տրդատ 3-րդն ստեղծեց պայմաններ, որոնց հիման վրա դասական հայ հասարակությունը վերականգնվեց և նոր հայեցակարգով ամրապնդվեց։

---

Ժառանգություն և պատմական ազդեցություն

• Անհավատալի ժառանգություն
  Տրդատ 3-րդի թարմաձև ընտրությունը չէ միայն պատմական դարաշրջանի, այլև ազգային հոգևոր վերափոխման սիմվոլ է։ Նրա առաջնորդությունը և որոշումները շարունակում են ներգործել հայ ազգի ինքնության ձևավորման մեջ և ոգևորում են գրեթե բոլոր հանդիսատեսները, ովքեր արժանապատիվ համարում են հայկական պատմության և մշակույթի ժառանգությունը։
• Քրոնիկական և մշակութային կարևորություն
  Չնայած ժամանակի և պատմական թարմաձևումների փոփոխություններին, տրդատական ելույթն ու իր դասընթացը շարունակում են աջակցել Հայաստանի հայկական ինքնության, կրոնական վստահության և մշակութային դաստիարակության միավորող ուժերի միջոցով։

---

Եզրակացություն
Տրդատ 3-րդի որոշումը ընդունել քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն էր յուրահատուկ անցում, որը փոխեց ամբողջ հայկական հասարակության և մշակույթի ընթացքը։ Նրա առաջնորդությունը, ներգործությունը Գրիգոր Լուսավորիչի հետ՝ իսկ նրա ձևավորված արժեքները շարունակում են հիշատակվել և գնահատվել՝ որպես ոգևորիչ օրինակներ՝ հայ ազգի պատմության մուրհավոր էջերում։

Այս դասական գործընթացը չհասանելի է միայն որպես պատմական փաստ, այլ նաև որպես ցուցանիշ, թե ինչպես կարող է ղեկավարվող կարգավորող արժեքները, կրոնային ընտրությունները և մշակութային վերափոխումները ձևավորել ողջ ազգի ապագան:

Հայ ժողովուրդը 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ունեցավ կարևոր մասնակցություն, և նրանց դերակատարությունը բազմազան էր՝ սկսած ռազմադաշտից մինչև ռազմավարական աջակցություն և մշակութային-հոգեբանական ազդեցություն:

Հայերի մասնակցությունը Խորհրդային բանակում

1941 թվականի հունիսի 22-ին Գերմանիան սկսեց Խորհրդային Միության դեմ հարձակումը (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հյուսիսարևելյան ճակատ), և հայերը, որոնք բնակվում էին Խորհրդային Միության կազմում, սկսեցին ակտիվորեն մասնակցել պատերազմի տարբեր ճակատներում։ Հայերի մեծամասնությունը Խորհրդային Միության զինված ուժերում էր ծառայում, ու նրանց մասնակցությունը խոշոր էր հատկապես Ռազմաօդային ուժերում, տանկային զորքերի մեջ և արշավների ժամանակ:

Հայկական զորամասերը՝ բազմաթիվ ռազմիկներով, կռվել են ինչպես Արևելյան, այնպես էլ Արևմտյան ճակատներում։ Հայերի ամենաբազմաթիվ խմբերը կռվել են ռուսական ճակատում՝ Ստալինգրադի ճակատամարտում, Կովկասում, ուկրաինական ճակատում և այլ տարածքներում։

Հայերից շատերը նաև աչքի ընկան որպես ռազմիկներ ու հրամանատարներ։ Օրինակ՝ Հայկ Բասլյանը, Հայկազ Վարուժանյանը, Մովսես Սիլիկյանը, Շահան Ավետիսյանը, որոնք որպես հրամանատարներ մեծ դերակատարում ունեցան ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ մարտական գործողություններում։

Հայկական զորամասեր ու դաշնակցություն

Խորհրդային Միության բանակում կռվող հայերի շարքում կան ոչ միայն ԽՍՀՄ քաղաքացիներ, այլ նաև Սփյուռքի ներկայացուցիչներ, ովքեր կամավորներ էին գնացել պատերազմական ջախջախիչ փուլերում։ Հայերը հանդես են եկել տարբեր հայկական զորամիավորումներում, օրինակ՝ Տաթևի գունդը՝ Կովկասում և Հայկական ազգային բանակը, որոնք իրենց պարտականությունն էին կատարում որպես խորհրդային բանակի մի մասը։

Հայերը նaziական բանակի դեմ

Միևնույն ժամանակ, հայեր կային նաև, որոնք պատերազմին մասնակցեցին ֆաշիստական բանակի դեմ ընդդիմության պայքարում։ Հայեր կային նաև Բանակի հակաֆաշիստական շարժումների շրջանակներում, ինչպես օրինակ՝ Հայկական սփյուռքի մի շարք կառույցներ, որոնք աջակցում էին antifաշիստական կազմակերպություններին, կազմակերպում էին թաքնված գործունեություն, իսկ որոշ հայեր զինվորականներ էին նաև այն հակաֆաշիստական խմբերում, որոնք գործում էին Եվրոպայում։

Հայերի օգնությունը և փախստականներին աջակցություն

Հայաստանից և այլ երկրներից շատ հայեր դարձան բարեգործական կամավորներ՝ օգնելով պատերազմական ժամանակ խեղված և վնասված տեղամասերին։ Նրանք ապահովում էին փախստականներին սննդով, բժշկական օգնությամբ։

Հայկական զինվորական կորպուսներ

Վերջապես, Հայկական զորամիավորումների մասնակցությունը ռազմի դաշտում ու ռազմաստեղծության մեջ անգնահատելի էր։ 1945 թվականին պատերազմի ավարտից հետո Հայկազյան ռազմիկները դեռևս համարվում էին խորհրդային բանակի բոլոր տեսակի ռազմիկների գերզորիներից։

Ներքաղաքական և հասարակական առումով

Հայ ժողովուրդը իր մասնակցությունը չէր սահմանափակում միայն ռազմական գործողություններով։ Հայերը ակտիվորեն մասնակցում էին նաև խաղաղ աշխատանքներին՝ նոր զինամթերքի արտադրության, դաշնամրերի կամ ռազմական նյութերի մատակարարման գործերում։

Հասարակական կյանքը և քաղաքական բռնաճնշումները 1920-1930-ական թվականներին։ Խորհրդային Հայաստանի 1937 թ. նոր Սահմանադրությունը

1920-1930-ական թվականներին Հայաստանում հասարակական կյանքը լարված էր քաղաքական հակամարտություններով, բռնաճնշումներով և փոփոխություններով։ Դաշնակցականների և բոլշևիկների միջև պայքարը շարունակվեց 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությունից հետո, ինչն ուղեկցվեց զանգվածային հետապնդումներով և քաղաքական գործիչների արտաքսումներով։

1930-ական թվականներին տրոցկիզմը հայտարարվեց թշնամական գաղափարախոսություն, և Հայաստանում բազմաթիվ հասարակական ու քաղաքական գործիչներ ենթարկվեցին բռնաճնշումների։ Հատկապես 1937 թ. «մեծ զտումների» ընթացքում հազարավոր մարդիկ ձերբակալվեցին, գնդակահարվեցին կամ աքսորվեցին։ Զոհերի թվում էին ոչ միայն դաշնակցականները, այլև մտավորականներ, գրողներ, մշակույթի և հոգևոր ոլորտի ներկայացուցիչներ։

1937 թ. ընդունվեց Հայկական ԽՍՀ նոր Սահմանադրությունը, որը սոցիալիստական կարգերի հիման վրա սահմանում էր պետության ինքնավարությունը՝ մնալով ԽՍՀՄ ընդհանուր կառավարման համակարգի մաս։ Այն ամրագրում էր պետական սեփականության գերակայությունը, քաղաքացիների հիմնական իրավունքներն ու պարտականությունները, սակայն իրականում սահմանափակում էր ժողովրդավարական ազատությունները։

Այս շրջանը նշանավորվեց զանգվածային բռնաճնշումներով ու քաղաքական ինտրիգներով, որոնք պատճառ դարձան հասարակության մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կյանքում անդառնալի կորուստների։

1921 թվականը Հայաստանի համար մեծ փոփոխությունների և քաղաքական ճգնաժամերի տարի էր, հատկապես Անդրկովկասի տարածաշրջանում տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական իրադրության բարդացման ֆոնին:

Հայաստանի Հանրապետությունը, որը 1918–1920 թվականներին գոյություն ուներ որպես անկախ պետություն, 1921 թվականին հայտնվեց նոր աշխարհաքաղաքական մարտահրավերների առաջ։ Այդ տարիներին տեղի ունեցան մի շարք կարևոր իրադարձություններ, որոնք ազդեցին երկրի ճակատագրի վրա։

1. Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թվականներին

Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը (1918-1920) հիմնադրվել էր 1918 թվականին՝ 1917թ. ռուսական հեղափոխությունից հետո և Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո, երբ Խորհրդային Ռուսաստան և Օսմանյան կայսրություն դուրս էին եկել Հարավային Կովկասից։ Հայաստանի կառավարությունը փորձեց հաստատել անկախություն, սակայն ֆինանսական, ռազմական և ներքին խնդիրները խոչընդոտում էին այս նպատակին։ 1919-1920 թվականներին, Հայաստանը բախվում էր մի շարք արտաքին սպառնալիքների՝ հատկապես Ադրբեջանյան և Թուրքական կողմերից։

2. Սարդարապատի հերոսամարտ և թուրքերի ներխուժումը

1920 թվականի մայիսին Սարդարապատի, Շուշիի և Կենտրոնական Հայաստանի այլ շրջաններում տեղի ունեցան մեծ ճակատամարտեր Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Հայկական բանակը հաջողության հասավ, բայց թուրքական սպառնալիքը դեռ պահպանվում էր։ Այդ շրջանում էլ խորհրդային Ռուսաստան սկսեց ի հայտ գալ որպես տարածաշրջանային քաղաքական ուժ։

3. Սովետական Հայաստան. Ռազմաքաղաքական իրադրություն

1920 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցավ պատմական մի իրադարձություն՝ Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի՝ խորհրդային բռնաճնշումների տակ ընկնելը։ 1920թ. նոյեմբերին խորհրդային Ռուսաստանը սկսեց ռազմական գործողություններ Անդրկովկասում։ Կարմիր բանակի ներխուժման արդյունքում 1920թ. դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի կառավարությանն անժամանակ թողնելու որոշում կայացվեց, իսկ 1921թ. մարտին Երևանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։

Հայաստանի խորհրդայնացումը տեղի ունեցավ ոչ միայն ռազմական ուժի, այլ նաև քաղաքական պայմանավորվածությունների հետևանքով, երբ Կարսի, Բաթումի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերով (1920թ.) թուրքական կողմը համաձայնվեց չխոչընդոտել Կարմիր բանակի մուտքը Հայաստան։

4. Հայաստանի սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական կյանքը

Հայաստանը խորհրդայնացման փուլում ծանր իրավիճակում էր, ինչի հիմնական պատճառները պատերազմական վնասները, տնտեսության մաշվածությունը, մեծ ներգաղթը և սոցիալական լարվածությունը էին։ Կարմիր բանակի ներխուժումը, ինչպես նաև Լենինի և Ստալինի դիրքորոշումները, նշանակալի դեր խաղացին Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում։

1921թ. մարտի 16-ին Հայաստանի Առաջին հանրապետության պաշտոնական պետական ինքնիշխանությունը վերջնականապես վերացավ, և խորհրդային Հայաստանն ստացավ կոշտ սոցիալիստական վերակազմավորում, որը նույնպես շատ կործանարար էր երկրի տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքի համար։

5. Հայաստանի խորհրդայնացման նշանակությունը

Հայաստանի խորհրդայնացումը նշում էր մի նոր շրջափուլի սկիզբ, որտեղ երկրի քաղաքական կյանքը պետք էր լուրջ կերպով փոխել: Սովետական իշխանությունների կոշտ դիվանագիտությունը ուռճացնում էր գործարքները Թուրքիային և Ադրբեջանին: 1921 թվականը դարձավ շատ կարևոր մի պահ, երբ տեղի ունեցան նաև Կարսի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերը, որոնք տարածքային փոխզիջումներ բերեցին և ձևավորեցին խորհրդային Հայաստանի սահմանները:

Միջազգային դիվանագիտություն

Հատկապես 1921 թվականը համարվում է ժամանակաշրջան, երբ Հայաստանի ռազմաքաղաքական կյանքում մեծապես զգացվեց ռուսական դիվանագիտության ազդեցությունը: Ռուսաստանը համեմատաբար արագ իրացրեց Հայաստանի խորհրդայնացումը, վերացրեց արտաքին սպառնալիքները՝ Թուրքիայի կողմից, և տեղի ունեցավ խորհրդային համակարգի հաստատում։

Եզրակացություն

1921 թվականը Հայաստանը համար ողբերգական շրջադարձի տարիք էր, քանի որ այն դարձավ խորհրդային պետության մաս, և իր անկախությունն ու ինքնիշխանությունը կորցրեց։ Սակայն այն նաև փոխակերպեց տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական դինամիկան, որը մեծ ազդեցություն ունեցավ Անդրկովկասի բոլոր երկրների վրա։