Рубрика: Քիմիա 9

Լաբորատոր  փորձ 1. Ակտիվ  մետաղներից  նատրիումի  կամ  կալցիումի  փոխազդեցությունը ջրի  հետ:

Համոզվելու  համար, որ  առաջացել  է  ալկալի` կաթոցիկով  2 կաթիլ հայտանյութ ֆենոլֆտալեին  լցրեք  առաջացած  ալակալու  լուծույթին, այնուհետև կատարեք չեզոքացման  ռեակցիա: Գրեք  ընթացող  ռեակցիաների   հավասարումները:

Լաբորատոր  փորձ  2.   Միջին  ակտիվության  մետաղների` մագնեզիումի, ցինկի, ալյումինի  փոխազդեցությունը  նոսր  ծծմբական  թթվի  կամ աղաթթվի  հետ և անջատված  ջրածնի այրումը: Գրեք  ընթացող  ռեակցիաների  հավասարումները:

Լաբորատոր  փորձ  3.  Մետաղի  փոխազդեցությունը աղերի  ջրային  լուծույթների  հետ, (բացի ալկալիական  և  հողալկալիական  մետաղների, ինչու՞): Երկաթե  ձողի  (մեխի)

փոխազդեցությունը  պղնձարջասպի  լուծույթի  հետ: Ինչու՞   է  մեխը կարմրում:

Գրեք  ընթացող  ռեակցիայի  հավասարումը:

«Մետաղներ» թեման քիմիայում ընդգրկում է տարրերի այն խումբը, որոնք ունեն որոշակի ընդհանուր ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ։ Ահա մետաղների մասին հիմնական տեղեկությունները՝

1. Ֆիզիկական հատկություններ

Փայլուն են (մետաղական փայլ)

Լավ են հաղորդում էլեկտրականություն և ջերմություն

Ճկուն են և ձգվող (կարելի է ձգել մետաղալարերի, թիթեղների տեսքով)

Սովորաբար ունեն բարձր հալման և եռման ջերմաստիճան


2. Քիմիական հատկություններ

Քիմիական ռեակցիաներում սովորաբար կորցնում են էլեկտրոններ և դառնում դրական իոններ (կատիոններ)

Շատ մետաղներ արձագանքում են թթուների հետ՝ առաջացնելով աղեր և ջրածին գազ

Օրինակ՝



Որոշ մետաղներ արձագանքում են ջրի կամ թթվածնի հետ


3. Մետաղների դասակարգում

Ակտիվ մետաղներ (օր.՝ նատրիում, կալցիում)՝ արագ են արձագանքում ջրի և թթուների հետ

Միջին ակտիվությամբ մետաղներ (օր.՝ երկաթ, ցինկ)

Պասիվ մետաղներ (օր.՝ պղինձ, արծաթ, ոսկի)՝ դանդաղ կամ ընդհանրապես չեն արձագանքում որոշ նյութերի հետ


4. Օգտագործում

Մետաղներն օգտագործվում են ամենուր՝ շինարարության, տեխնիկայի, բժշկության, զարդերի և այլ ոլորտներում։

փորձ 1

H2O2 MnO2 → 2H2O2 + O2

փորձ 2

KClO3 MnO2 → KCl + O2 ↑

փորձ 3

4P + 5O2 → 2P2O5

փորձ 4

Պղնձի ստացոււմը իր աղից տեղակալման ռեակցիա

CuSO4 + Fe → Cu ↓+ FeSO4

Թեման՝ <<6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի՝  թթվածնի  ենթախմբի տարրերը  <<քալկոգեններ>>

*1-   Ինչո՞ւ  են 6-րդ խմբի խմբի գլխավոր ենթախմբի  տարրերին անվանում «քալկոգեններ»,  

        թվարկեք  այդ  տարրերը, բնութագրեք  այդ  տարրերի  ատոմների    

        բաղադրությունը   և   էլեկտրոնային  թաղանթի կառուցվածքը:

*2-  «Քալկոգենների  ատոմները   ինչպիսի՞   վալենտականություն   

       և   օքսիդացման   աստիճան   են   ցուցաբերում   միացություններում, գրեք  օրինակներ…

*3 – «Քալկոգեններ  ինչպիսի՞ միացությունների  ձևով  են  տարածված  բնության   մեջ:

Թթվածնի  տարածվածությունը  երկրագնդի վրա
Թթվածնի  դիրքը պարբերական համակարգում, ատոմի կառուցվածքը, իզոտոպների բաղադրությունը(պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների քանակը իզոտոպներում), վալենտականությունը և օքսիդացման  աստիճանը  միացություններում
Թթվածնի  ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական  հատկությունները
Օդի բաղադրությունը:  Ինչպիսի՞   թունավոր  նյութեր կարող  են պարունակվել օդում(պինդ, հեղուկ,գազային)
Օզոն,   Օզոնային ճեղքերի առաջացման պատճառները   որո՞նք  են
Որտե՞ղ  է  կիրառվում  թթվածնը:
Լաբորատոր փորձեր՝  Այրման  ռեակցիաներ: Օդի  բաղադրությունը:

Անհատական աշխատանքների  թեմաները՝

Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունների  մասին (շնչառություն, այրում):

Ի՞նչ  է  մթնոլորտը, մթնոլորտի շերտերը որո՞նք են:

Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը և առաջացման պատճառները:

Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունները

Թթվածինը (O₂) անգույն, անհոտ գազ է, որը կազմում է Երկրի մթնոլորտի մոտ 21%-ը։ Այն ունի երկու հիմնական կենսական հատկություն՝ շնչառություն և այրում։

1. Շնչառություն – Բոլոր կենդանի օրգանիզմները թթվածին են օգտագործում բջջային շնչառության համար, որի արդյունքում ստանում են էներգիա սննդանյութերից։ Բջիջներում տեղի է ունենում քիմիական ռեակցիա, որտեղ գլյուկոզան (C₆H₁₂O₆) և թթվածինը փոխազդում են՝ առաջացնելով ածխաթթու գազ (CO₂), ջուր (H₂O) և էներգիա (ATP)։


2. Այրում – Թթվածինը այրման անհրաժեշտ բաղադրիչն է։ Առանց դրա, վառելիքները (օրինակ՝ փայտ, գազ, նավթ) չեն կարող լիարժեք այրվել։ Այրման գործընթացում վառելիքը միանում է թթվածնի հետ և առաջացնում ջերմություն, լույս, ինչպես նաև ածխաթթու գազ և ջրային գոլորշի։




—

Մթնոլորտ և նրա շերտերը

Մթնոլորտը Երկրի շուրջ գտնվող գազային շերտն է, որը պաշտպանում է մեզ արեգակնային ճառագայթումից, պահպանում է ջերմաստիճանը և ապահովում է շնչառության համար անհրաժեշտ գազերը։

Մթնոլորտը բաժանվում է 5 հիմնական շերտերի՝

1. Տրոպոսֆերա (0-12 կմ) – Ամենաստորին շերտն է, որտեղ գտնվում են ամպերը և տեղի են ունենում եղանակային փոփոխությունները։


2. Ստրատոսֆերա (12-50 կմ) – Այս շերտում է գտնվում օզոնային շերտը, որը պաշտպանում է Երկիրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից։


3. Մեզոսֆերա (50-85 կմ) – Այստեղ այրվում են մեծ մասամբ մետեորները։


4. Թերմոսֆերա (85-600 կմ) – Բարձր ջերմաստիճան ունեցող շերտ է, որտեղ գտնվում են արբանյակները։


5. Էկզոսֆերա (600 կմ-ից բարձր) – Անցումային շերտն է դեպի տիեզերք։




—

Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը

Օզոնը (O₃) թթվածնի մոլեկուլային տեսակներից մեկն է, որը հիմնականում գոյություն ունի ստրատոսֆերայում՝ ձևավորելով օզոնային շերտը։ Այս շերտը կլանում է Արեգակի ուլտրամանուշակագույն (UV) ճառագայթների մեծ մասը, կանխելով դրանց վնասակար ազդեցությունը մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի վրա։

Օզոնային ճեղքերը (խոռոչները) առաջանում են մարդու գործունեության հետևանքով արտանետվող քիմիական նյութերի՝ քլորֆտորածխածինների (CFCs) ազդեցությամբ, որոնք քայքայում են օզոնային շերտը։

Վտանգավորությունը՝

Օզոնային շերտի նոսրացումը կարող է ավելացնել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մակարդակը, ինչը կարող է հանգեցնել մաշկի քաղցկեղի, աչքերի կատարակտի և թուլացնել իմունային համակարգը։

UV ճառագայթումը վնասակար է նաև բույսերի, կենդանիների և ծովային էկոհամակարգերի համար։


Պատճառները՝

Ֆրեոնների (CFCs) օգտագործումը սառնարաններում, օդորակիչներում և աէրոզոլային սփրեյներում։

Քիմիական գործարանների արտանետումները։


Լուծումները՝

Օգտագործել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաներ։

Կրճատել քլորֆտորածխածինների օգտագործումը։

Կատարել միջազգային համաձայնագրեր, ինչպիսին է Մոնրեալի արձանագրությունը (1987 թ.), որն ուղղված է օզոնային շերտի պաշտպանությանն։

Հարցադրումներ

Որո՞նք են  կյանքի տարրերը` կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը
Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում
Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ
Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում
Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»
Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում

1. Կյանքի տարրերը (կենդանի օրգանիզմի հիմնական տարրերը)

Կենդանի օրգանիզմների քիմիական բաղադրության մեջ մտնող տարրերը բաժանվում են երեք խմբի՝

Մակրոտարրեր (ավելի քան 0.01%)՝ Ածխածին (C), Թթվածին (O), Ջրածին (H), Ազոտ (N), Կալցիում (Ca), Կալիում (K), Նատրիում (Na), Ֆոսֆոր (P), Ծծումբ (S), Քլոր (Cl), Մագնեզիում (Mg)

Միկրոտարրեր (0.001% — 0.01%)՝ Երկաթ (Fe), Պղինձ (Cu), Ցինկ (Zn), Մանգան (Mn), Մոլիբդեն (Mo), Կոբալտ (Co), Նիկել (Ni), Ֆտոր (F), Սիլիցիում (Si), Վանադիում (V)

Ուլտրատարրեր (0.000001% — 0.001%)՝ Ոսկի (Au), Սելեն (Se), Յոդ (I), Ուրան (U) և այլն



—

2. Կենդանի աշխարհը քանի՞ «թագավորության» է բաժանվում

Ժամանակակից դասակարգման համաձայն, կենդանի աշխարհը բաժանվում է 5 թագավորության՝

1. Մոներաներ (Monera) — Բակտերիաներ և արխեաներ (պրոկարիոտներ)


2. Պրոտիստներ (Protista) — Միաբջիջ էուկարիոտներ


3. Սնկեր (Fungi) — Խմորասնկեր, բորբոսներ, սնկեր


4. Բույսեր (Plantae) — Բոլոր ֆոտոսինթեզող բազմաբջիջ օրգանիզմները


5. Կենդանիներ (Animalia) — Բազմաբջիջ հեթերոտրոֆ օրգանիզմներ



Ժամանակակից դասակարգման համակարգում երբեմն օգտագործվում է նաև եռադոմենի համակարգը՝ Բակտերիաներ, Արխեաներ և Էուկարիոտներ:


—

3. Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային միավորը և նրա կենսաբանորեն ակտիվ նյութերը

Կենդանի օրգանիզմի հիմնական կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ միավորը բջիջն է:
Բջիջի բաղադրության մեջ մտնող կենսաբանորեն ակտիվ նյութերն են՝

Սպիտակուցներ (ֆերմենտներ, հորմոններ, կառուցվածքային սպիտակուցներ)

Նուկլեինաթթուներ (ԴՆԹ, ՌՆԹ)

Լիպիդներ (բջջաթաղանթի մաս)

Ածխաջրեր (էներգիայի աղբյուր)

Վիտամիններ (կենսաքիմիական ռեակցիաների կարգավորիչներ)



—

4. Կենդանի օրգանիզմում առկա օրգանական և անօրգանական նյութերը

Օրգանական նյութեր՝

Սպիտակուցներ

Ածխաջրեր

Լիպիդներ (ճարպեր)

Նուկլեինաթթուներ

Վիտամիններ


Անօրգանական նյութեր՝

Ջուր (70-90%)

Հանքային աղեր (NaCl, CaCO₃, Fe²⁺, Mg²⁺)

Գազեր (O₂, CO₂, N₂)




—

5. Ինչու՞ գիտնականներն ասում՝ «Կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է»

Սպիտակուցները կենսաբանական համակարգերում կատարում են կարևորագույն ֆունկցիաներ՝

Ֆերմենտային (կատալիտիկ) ֆունկցիա՝ արագացնում են քիմիական ռեակցիաները

Կառուցվածքային ֆունկցիա՝ մկաններ, մաշկ, եղունգներ

Տրանսպորտային ֆունկցիա՝ արյան հեմոգլոբինը տեղափոխում է թթվածին

Պաշտպանական ֆունկցիա՝ հակամարմիններ

Կարգավորիչ ֆունկցիա՝ հորմոններ (ինսուլին, աճի հորմոն)


Սպիտակուցները կենսաբանական գործընթացների հիմնական կրողներն են, առանց որոնց կյանքը հնարավոր չէր լինի:


—

6. Կենսաքիմիական միացությունների գործառույթները

Այսպես, կյանքի համար անհրաժեշտ են տարբեր քիմիական միացություններ, որոնք ապահովում են բջջի և օրգանիզմի ամբողջական գործունեությունը:

Որո՞նք են  կյանքի տարրերը` կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը
Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում
Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ
Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում
Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»
Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում
Որո՞նք են  առղջ  ապրելակերպի սկզբունքները։

1. Կյանքի տարրերը

Կենդանի օրգանիզմները կազմված են տարբեր քիմիական տարրերից, որոնք բաժանվում են երեք խմբի՝ մակրոտարրեր, միկրոտարրեր և ուլտրատարրեր։

Մակրոտարրեր (98-99%) – հիմնական տարրերն են, որոնք կազմում են օրգանիզմի մեծ մասը.

Օքսիգեն (O)

Կարբոն (C)

Հիդրոգեն (H)

Նիտրոգեն (N)

Կալցիում (Ca)

Ֆոսֆոր (P)

Կալիում (K), Ծծումբ (S), Նատրիում (Na), Քլոր (Cl), Մագնեզիում (Mg)


Միկրոտարրեր (<1%) – անհրաժեշտ են փոքր քանակությամբ, բայց կենսական նշանակություն ունեն.

Երկաթ (Fe), Պղինձ (Cu), Ցինկ (Zn), Մանգան (Mn), Կոբալտ (Co), Մոլիբդեն (Mo), Յոդ (I), Ֆտոր (F)


Ուլտրատարրեր (հետևանքային քանակներ)

Ոսկի (Au), Արծաթ (Ag), Սելեն (Se), Ուրան (U)




—

2. Կենդանի աշխարհը քանի՞ «թագավորության» է բաժանվում

Ժամանակակից կենսաբանությունում ընդունված է, որ կենդանի աշխարհը բաժանվում է 5 թագավորությունների՝

1. Մոներաներ (Monera) – բակտերիաներ, արքեբակտերիաներ


2. Պրոտիստներ (Protista) – միաբջիջ էուկարիոտներ (ամեոբա, էվգլենա)


3. Սնկեր (Fungi) – խմորասնկեր, բորբոսներ, սունկ


4. Բույսեր (Plantae) – բոլոր ֆոտոսինթեզող օրգանիզմները


5. Կենդանիներ (Animalia) – բազմաբջիջ կենդանիներ




—

3. Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային միավորը

Կենդանի օրգանիզմի հիմնական կառուցվածքային միավորը բջիջն է։

Կենսաբանորեն ակտիվ նյութերը, որ կան բջջում.

Նուկլեինաթթուներ (ԴՆԹ, ՌՆԹ) – ժառանգական տեղեկատվության պահպանում

Սպիտակուցներ – կատալիզատորային (ֆերմենտներ), կառուցվածքային, տրանսպորտային ֆունկցիաներ

Լիպիդներ (ճարպեր) – բջջաթաղանթի բաղադրիչներ, էներգիայի պաշար

Ածխաջրեր – հիմնական էներգիայի աղբյուր

Վիտամիններ, հորմոններ, ֆերմենտներ – կարգավորում են նյութափոխանակությունը



—

4. Օրգանական և անօրգանական նյութերը կենդանի օրգանիզմում

Օրգանական նյութեր – սպիտակուցներ, ածխաջրեր, ճարպեր, նուկլեինաթթուներ

Անօրգանական նյութեր – ջուր, հանքային աղեր, թթուներ և հիմքեր



—

5. Ինչու՞ են ասում. «Կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է…»

Սպիտակուցներն ունեն առանցքային դեր բոլոր կենսաբանական գործընթացներում.

Ֆերմենտներն ու հորմոնները սպիտակուցային բնույթ ունեն

Սպիտակուցներն ապահովում են բջջի կառուցվածքը

Նրանք մասնակցում են նյութափոխանակությանը և պաշտպանական գործառույթներին (հակամարմիններ)


Սպիտակուցների բացակայության դեպքում կյանքի գոյությունը հնարավոր չէր լինի։


—

6. Օրգանական նյութերի գործառույթները

Սպիտակուցներ – ֆերմենտային, կառուցվածքային, տրանսպորտային, պաշտպանական

Ածխաջրեր – էներգիայի հիմնական աղբյուր

Ճարպեր – պահեստային էներգիայի աղբյուր, բջջաթաղանթի բաղադրիչ

Նուկլեինաթթուներ (ԴՆԹ, ՌՆԹ) – ժառանգական տեղեկատվության պահպանում

Վիտամիններ – կենսաքիմիական ռեակցիաների կարգավորում



—

7. Առողջ ապրելակերպի սկզբունքները

Հավասարակշռված սնունդ – սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, վիտամիններ

Ֆիզիկական ակտիվություն – մարզում, քայլք

Հիգիենա և մաքրություն

Հոգեբանական բարեկեցություն – սթրեսի նվազեցում

Վնասակար սովորույթներից խուսափում – ալկոհոլ, ծխախոտ, թմրանյութեր

Լավ քուն և ռեժիմ – օրվա հաստատուն գրաֆիկ

Քիմիայում մոդուլները կարող են նշանակել տարբեր թեմատիկ բաժիններ կամ ենթաբաժիններ, որոնք ընդգրկում են որոշակի ոլորտներ։ Ահա մի քանի հիմնական մոդուլներ, որոնք սովորաբար ներառվում են քիմիայի ուսուցման ընթացքում.

1. Օրգանական քիմիա

Ալկաններ, ալկեններ, ալկիններ

Արոմատիկ միացություններ

Ալկոհոլներ, ֆենոլներ, կարբոնիլային միացություններ

Ամիններ և ամինաթթուներ

Պոլիմերներ և կենսամոլեկուլներ


2. Անօրգանական քիմիա

Մետաղներ և ոչ մետաղներ

Աքսիդներ, թթուներ, հիմքեր և աղեր

Համալիր միացություններ

Քիմիական ռեակցիաների տեսակներ


3. Ֆիզիկական քիմիա

Թերմոդինամիկա

Քինետիկա և կատալիզ

Էլեկտրաքիմիա

Գազային օրենքներ


4. Վերլուծական քիմիա

Քանակական և որակական անալիզ

Տիտրման մեթոդներ

Սպեկտրոսկոպիա և քրոմատոգրաֆիա


5. Կենսաքիմիա

Նուկլեինաթթուներ (ԴՆԹ, ՌՆԹ)

Սպիտակուցներ և ֆերմենտներ

Ածխաջրեր և լիպիդներ

Նոյեմբերի  25 – 29 

Թեման՝ <<Թթուներ, բանաձևերի կազմումը, անվանումը, դասակագումը, թթվային մնացորդի անվանումը, աղերի  բանաձևերի  կազմումը, անվանումը>>

Լաբորատոր  փորձեր. <<Թթուների  քիմիական հատկությունները(հայտանյութերի գույնի փոփոխությունը թթվային միջավայրում, թթուների փոխազդեցությունը մետաղների, հիմնային օքսիդների,հիմքերի և  աղերի  հետ>>: 

Հայտանյութերը` օրգանական ներկեր են,որոնք ցույց են տալիս հիմքի կամ թթվի առկայությունը  լուծույթում:
Լաբորատոր փորձ 1. Թթուների  փոխազդեցությունը  հայտանյութերի (ինդիկատորների) հետ: Փորձի  նկարագրում`  աղաթթվի  ջրային  լուծույթը  լցրեք  երեք  փորձանոթների   մեջ 3-4մլ  չափով, առաջինի  մեջ  իջեցրեք  լակմուսի  թուղթ  կամ  մի  քանի կաթիլ լակմուսի լուծույթ, երկրորդի  վրա  ավելացրեք  մի  քանի  կաթիլ ֆենոլֆտալեինի  լուծույթ, երրորդի  վրա  մի  քանի  կաթիլ  մեթիլնարնջագույն: Ի՞նչ  նկատեցիք: 

Ինդիկատորների անվանումը	Նրանց  գույները	Թթուներում  առաջացած գույները
Լակմուս	Մանուշակագույն
ֆենոլֆտալեին	Անգույն
մեթիլնարնջագույն	Նարնջագույն

Լաբորատոր փորձ 2.Թթուների  փոխազդեցությունը  հիմքերի  հետ՝ չեզոքացման   ռեակցիա

Լաբորատոր փորձ  3. Թթուների  փոխազդեցությունը  ակտիվ  մետաղների հետ՝ տեղակալման  ռեակցիա:

Դասագրքից  սովորեք էջ 18-ից 22-ը, կատարեք  վարժությունները` էջ  22-ից  23-ը:

4.
H₂S`
H₂+S=H₂S
FeS+H₂SO₄ (նոսր) = FeSO₄ + H₂ST

HNO₃`
3 NO₂+H₂O = 2 HNO₃+NO
NaNO₃+H₂SO₄ = NaHSO₄+HNO₃

5.
Աղաթթվի հետ փոխազդում են՝ Ca, CaO, LiOH, Mg, Na₂CO₃,CaSO₃, BaSO₄
Ca+2HCl=CaCl₂+H₂
CaO+2HCl=CaCl₂+H₂O
LiOH+HCl=LiCL+H₂O
Na₂CO₃+2HCl=2NaCl+CO₂+H₂O
CaSO₃+2HCl=CaCl₂+SO₂+H₂O
BaSO₄+HCl=BaCl₂+H₂SO₄

6.
Mn₂O₇ — HMnO₄(Մանգանաթթու)
Cl₂O₇ — HClO₄(Քլորական թթու)
SO₃ — H₂SO₃(Ծծմբային թթու)
N₂O₅ — HNO₃(Ազոտական թթու)
CO₂ — H₂CO₃(Ածխաթթու)
SO₃ — H₂SO₄(Ծծմբական թթու)
N₂O₃ — HNO₂(Ազոտային թթու)

7.

Ba(NO₃)₂+H₂SO₄=BaSO₄+2HNO₃
2NaF+H₂SO₄=Na₂SO₄+2HF
K₂SiO₃+2HCl=H₂SiO₃+2HF

Ca(OH)₂+2HNO₃=Ca(NO₃)₂+3H₂O
Na₂O+2HBr=2NaBr+H₂O
ZnO+H₂SO₄=ZnSO₄+H₂O

8.

ա)P -> P₂O₅ -> Na₃PO₄ -> NaCl -> HCl
4P+O₂=2P₂O₅
P₂O₅+6NaOH=2Na₃PO₄+3H₂O
Na₃PO₄+3HCl=3NaCl+H₃PO₄
2NaCl+H₂SO₄(խիտ)=2HCl+Na₂SO₄

բ)ZnS -> SO₂ -> SO₃ -> H₂SO₄ ->Na₂SO₄ ->NaNO₃
2ZnS+3O₂=2SO₂ + 2ZnO
2SO₂+O₂ = 2SO₃
SO₃+H₂O=H₂SO₄
H₂SO₄+2 NaOH=Na₂SO₄+2H₂O
Na₂SO₄+2HNO₃=2NaNO₃+H₂SO₄

Խնդիրներ

1.

NaOH+HCL=NaCl+H₂O

Հաշվում ենք նատրիումի հիդրօքսիդի զանգվածը 100 գ լուծույթում’ օգտվելով m=w•m(լ-թ)/100% բանաձևից.

Օգտվելով ո=m/M բանաձևից’ հաշվում ենք նատրիումի հիդրօքսիդի նյութաքանակը.М_NaOH=40գ/մոլ, n_NaOH=10գ/40գ/մոլ=0,25մոլ

Օգտվելով ո=V•C բանաձևից` հաշվում ենք աղաթթվի նյութաքանակը.

n_HCl=0,5մոլ/լ•1լ=0,5մոլ

Ըստ ռեակցիայի հավասարման 1 մոլ NaOH-ի հետ փոխազդում է 1 մոլ HCI: Այսինքն’ HCl-ը վերցված է ավելցուկվ, իսկ եթե թթուն վերցված է ավելցուկով, ապա լակմուսը լուծույթում կգունափոխվի. Մանուշակագույնից կդառնա կարմիր:

Ըստ ռեակցիայի հավասարման 1 մոլ NaOH-ից ստացվում է 1 մոլ NaCl, հետևաբար 0,25 մոլից կստացվի 0,25 մոլ NaCl: Օգտվելով m=n•M բանաձևից` հաշվում ենք NaCl-ի զանգվածը.

M_NaCl= 58.5 գ/մոլ, m_NaCl=0.25 մոլ • 58,5 գ/մոլ=14,625գ

Պատ.` Այո (կկարմրի)` թթուն ավելցուկով է, 14,625 գ NaCl:

2.

1.38/1: 54.48/1: 44.14/16=1,38 : 0,7 : 2,7=2:1:4

Այսինքն` նյութի պարզագույն բանաձևը կլինի. H₂SeO₄

Պատ.`H₂SeO₄

Թեման՝   <<Անօրգանական  նյութերի  հիմնական  դասերի  վերաբերյալ գիտելիքների  ընդհանրացում>>

Թեմատիկ հարցեր.

1․Ինչպե՞ս  են  դասակարգվում  նյութերն  ըստ  բաղադրության

Նյութերը դասակարգվում են ըստ բաղադրության հետևյալ կերպ՝

Մաքուր նյութեր
Մաքուր նյութերը ունեն կայուն բաղադրություն և բնութագրական հատկություններ։ Դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝
Քիմիական տարրեր
Դրանք բաղկացած են միատեսակ ատոմներից։ Օրինակ՝ թթվածին (O₂), երկաթ (Fe)։
Քիմիական միացություններ՝
Դրանք բաղկացած են տարբեր ատոմների խառնուրդից, որոնք կապված են միմյանց։ Օրինակ՝ ջուր (H₂O), ածխաթթու գազ (CO₂)։
Խառնուրդներ
Խառնուրդները կազմված են երկու կամ ավելի նյութերից, որոնք միավորված են առանց քիմիական կապերի։ Դրանք լինում են՝
Հոմոգեն (միատարր)՝
Բաղադրությունը համասեռ է ամբողջ ծավալում։ Օրինակ՝ շաքարաջուր։
Հետերոգեն (բազմատարր)՝
Բաղադրությունը տարբեր է տարբեր հատվածներում։ Օրինակ՝ ավազի խառնուրդ ջրով։
2․Ինչպե՞ս  են  դասակարգվում  նյութերն  ըստ  ծագումնաբանության

Նյութերն ըստ ծագումնաբանության դասակարգվում են երեք հիմնական խմբերի՝ կախված դրանց առաջացման աղբյուրից։ Դրանք են՝

Բնական նյութեր՝
Դրանք առաջանում են բնության մեջ առանց մարդու միջամտության։
Օրինակներ՝ հանքանյութեր (կվարց, մագնեզիտ), բուսական նյութեր (ցելյուլոզա, կաուչուկ), կենդանական նյութեր (բուրդ, մաշկ)
Արհեստական նյութեր՝
Սրանք ստացվում են մարդու կողմից՝ բնական նյութերը վերամշակելու միջոցով։
Օրինակներ՝ պլաստմասսաներ, արհեստական մանրաթելեր (կապրոն, նեյլոն)
Սինթետիկ նյութեր
Այս նյութերը ստեղծվում են ամբողջությամբ լաբորատոր կամ արդյունաբերական պայմաններում՝ առանց բնական բաղադրիչների հիման վրա կառուցված լինելու։
Օրինակներ՝ սինթետիկ ռետին, սինթետիկ օրգանական նյութեր (պոլիմերներ, ներկանյութեր)
3․Անօրգանական  նյութերի  ինչպիսի՞ օրինակներ  գիտեք, գրեք  նյութերի բանաձևերը  և անվանեք

1․Օքսիդներ

Օրինակ՝
Ջրային օքսիդ (ջուր) – H₂O
Ածխաթթու գազ (ածխածնի երկօքսիդ) – CO₂
Սիլիցիումի երկօքսիդ (քվարց) – SiO₂

2.Թթուներ

Օրինակ՝
Ծծմբաթթու – H₂SO₄
Աղաթթու – HCl
Ազոտական թթու – HNO₃

3․Հիմքեր

Օրինակ՝
Նատրիումի հիդրօքսիդ (քայքանյութ) – NaOH
Կալցիումի հիդրօքսիդ (շինարարական կրաքար) – Ca(OH)₂
Կալիումի հիդրօքսիդ – KOH

4․Աղեր

Օրիանակ՝
Նատրիումի քլորիդ (սեղանի աղ) – NaCl
Կալցիումի կարբոնատ (կրաքար, մարջան) – CaCO₃
Պղնձի սուլֆատ (կապարներ) – CuSO₄

5․Պարզ նյութեր

Օրիանակ՝
Թթվածին – O₂
Ածխածին (գրաֆիտ, ադամանդ) – C
Ծծումբ – S

4․Օրգանական  նյութերի  ինչպիսի՞  օրինակներ  գիտեք, գրեք  նյութերի բանաձևերը  և անվանեք

Ալկաններ (հագեցած ածխաջրածիններ)
Մեթան – CH₄
Պրոպան (գազօջախի գազ) – C₃H₈

Ալկոհոլներ (օքսիգեն պարունակող օրգանական նյութեր)
Էթանոլ (սովորական սպիրտ) – C₂H₅OH

Կարբոնաթթուներ
Ացետաթթու (քացախի հիմնական բաղադրիչը) – CH₃COOH

Արոմատիկ ածխաջրածիններ
Բենզոլ – C₆H₆

Շաքարներ
Գլյուկոզա (բնական շաքար) – C₆H₁₂O₆

5․Ո՞ր  նյութերն  են  ավելի  շատ, օրգանականը, թե՞ անօրգանականը, պատասխանը հիմնավորեք:

Օրգանական նյութերն ավելի շատ են, որովհետև դրանց հիմքում ածխածինն է, որը կարողանում է ձևավորել բազմաթիվ կապեր՝ ստեղծելով միլիոնավոր տարբեր նյութեր։ Ածխածինը կարող է ձևավորել երկար շղթաներ, օղակներ ու բարդ կառուցվածքներ, ինչը անօրգանական նյութերը չեն կարող անել։

Նախագծի անվանումը՝   <<Կենդանի  օրգանիզմի  քիմիան>>

Բովանդակությունը.  Կենսական տարրերը` մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրեր: Կենդանի և անկենդան  աշխարհների  նմանությունները  և  տարբերությունները: Բջջի  բաղադրությունը՝ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերը  կյանքի  միավորում` բջջում:  Սպիտակուցների, Ճարպերի, ածխաջրերի, նուկլեինաթթուների  և  վիտամինների դերը կենդանի  օրգանիզմում:

Հարցադրումներ.

Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը)
Կենսական տարրերը լինում են մակրոտարրեր (մեծ քանակությամբ), միկրոտարրեր (քիչ քանակությամբ) և ուլտրատարրեր (շատ քիչ քանակությամբ):

Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում
Կենդանիներ, բույսեր, սնկեր, մանրէներ ։

Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը, 
կենդանի օրկանիզմները կառուցվածքային  միավորները՝ բջիջներ։

ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ
Բջիջների բաղադրության  մեջ են գտնվում՝ անօրգանական և օրգանական նյութերը։

Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում
անօրգանական՝ածխածին ու ջրածին չեն պարունակում

ջուր, հանքնային աղեր, գազային նյութեր

օրգանական՝ պարունակում է ածխածին ու ջրածին

սպիտակուցներ, ածղաջրեր, նուկլեինաթթուներ, ճարպեր, վիտամիններ

Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»
Գիտնականներն այդպես են ասում, որովհետև սպիտակուցները մեծ դեր ունեն մեր կյանքում, մենք ապրում և շնչում ենք դրանց շնորհիվ:

Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում:
Սպիտակուցները կարևոր դեր են խաղում նյութափոխանակության մեջ։ Սպիտակուցները նաև առաջացնում են բջջային կմախքը։

Ածխաջրերը կարևոր դեր են խաղում կենդանիների օրգանիզմներում ընթացող նյութերի ու էներգիայի փոխանակության շարժընթացում։

Ճարպերը նպաստում են սննդի մեջ օգտագործվող այլ մթերքների ավելի լավ ու լիարժեք յուրացմանը, հաճելի համ ու բուրմունք են տալիս մթերքներին։

Նուկլեինաթթուները կարևորագույն դեր ունեն ժառանգական ինֆորմացիայի պահպանման, փոխանցման և իրականացման մեջ։

Վիտամինները օգնում են ամրացնել ոսկորները, բուժել վերքերը և ամրապնդել ձեր իմունային համակարգը: Նրանք նաև սնունդը վերածում են էներգիայի և վերականգնում բջջային վնասը:

Անհատական  աշխատանքներ՝<<Սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում>>: