Рубрика: Քիմիա 9

Վիտամինները կենսական միացություններ են, որոնք անհրաժեշտ են մեր օրգանիզմի առողջ աշխատանքի համար։ Դրանք բաժանվում են երկու հիմնական խմբերի՝ յուղալի և ջրում լուծվող վիտամիններ:

Յուղալի վիտամիններ

1. Վիտամին A — անհրաժեշտ է տեսողության և իմունային համակարգի համար:
2. Վիտամին D — աջակցում է կալցիումի և ֆոսֆորի ախտանիշներին, կարևոր է ոսկորների համար:
3. Վիտամին E — հանդիսանում է հակաօքսիդանտ, պաշտպանում է բջիջները վնասից:
4. Վիտամին K — կարևոր է արյան մակարդման համար:

Ջրում լուծվող վիտամիններ

1. Վիտամին C — աջակցում է իմունային համակարգին, նպաստում է երկաթի կլանմանը:
2. Վիտամին B խմբի վիտամիններ — ներառում են B1 (թիամին), B2 (ռիբոֆլավին), B3 (նիկոտինային թթու), B5 (պանտոթենիկ թթու), B6 (պիրիդոքսին), B7 (բիոտին), B9 (ֆոլաթթու) և B12 (կոբալամին), որոնք կարևոր են էներգիայի արտադրության, նյութափոխանակության և նյարդային համակարգի համար:

Վիտամինների բավարար մակարդակը պահպանելու համար խորհուրդ է տրվում բազմազան սնունդ, որը ներառում է ֆրուտներ, բանջարեղեն, հատիկներ, միս արտադրանքներ:

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ  են  հայտնի,  ինչպե՞ս  են  տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր: Տարրերը դասակարգվում են մի քանի ձևով, սակայն հիմնականը երկու հիմնական կատեգորիա է՝ մետաղներ, ոչ մետաղներ և կիսամետաղներ:

1. Մետաղներ՝ ընդհանուր առմամբ շողուն, conduciv և ductile:


2. Ոչ մետաղներ՝ սովորաբար անշողուն, կոտրվող կամ գազային:


3. Կիսամետաղներ՝ ունեն մետաղային և ոչ մետալային հատկություններ:



Տարրերը նաև դասակարգվում են ըստ իրենց ատոմային համարի, խմբերի (կանխահասկացված, անցումային, ցածր) և պարբերական աղյուսակում զբաղեցրած դիրքի:

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել նյութերն   ըստ  բաղադրության  և   ծագումնաբանության,  գրել  օրինակներ…

Մարդկությանը հայտնի է շուրջ 100 միլիոն նյութ: Նյութը սահմանվում է որպես այն ամենը, ինչ զբաղեցնում է տարածություն և ունի զանգված:

Նյութերի դասակարգումը՝ ըստ բաղադրության և ծագումնաբանության.

1. Ըստ բաղադրության

Համակազմ նյութեր (մաքուր նյութեր)

Զանգվածային նյութեր (օրինակ՝ ջուր, երկաթ)

Քիմիական տարրեր (օրինակ՝ ոսկի, кислորոդ)

Բարդ նյութեր (միացություններ)

Միացություններ (օրինակ՝ NaCl, CO2)

Ամֆիպերներ (օրինակ՝ կենսաբանական մոլեկուլներ՝ պրոտեիններ, ածխաջրեր)

2. Ըստ ծագումնաբանության

Բնական նյութեր (օրինակ՝ քարերը, մետաղները, կենսաբանական նյութերը)

Արհեստական նյութեր (օրինակ՝ պլաստիկ, սինթետիկ հավելումներ)

Այս դասակարգումը օգնում է հասկանալ նյութերի բազմազանությունը և դրանց կիրառությունները:

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերի փոքրագույն կառուցվածքային մասնիկները կոչվում են ատոմներ։ Ատոմը քիմիական տարրի ամենափոքր միավորն է, որն պահպանում է այդ տարրի հատկությունները։

1. Ատոմներ

Օրինակներ:

Ջրի ատոմ (H2O)՝ բաղկացած է երկու հիդրոգեն (H) ատոմից և մեկ թթվածնի (O) ատոմից։

Արծաթի ատոմ (Ag)՝ հանդիսանում է արծաթի մաքուր նյութը։



2. Մոլեկուլներ

Մոլեկուլները մի քանի ատոմների խումբ են, որոնք կապված են միաժամանակ։

Օրինակներ:

Կարբոնային մոլեկուլ (C6H12O6)՝ գլյուկոզա։

Թթվածնի մոլեկուլ (O2)՝ կազմված է երկու թթվածնի ատոմից։



Այս մասնիկները հանդիսանում են նյութերի հիմունքները, որոնք ձևավորում են բարդ կառուցվածքներ ու նյութեր։

• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութը սահմանվում է որպես մաքուր նյութ, որը կազմված է միայն մեկ տեսակի ատոմներից կամ միացություններից և չի կարող բաժանվել ավելի պարզ նյութերի միջոցով քիմիական ճանապարհով:

Պարզ նյութերի դասակարգում

1. Քիմիական տարրեր

Օրինակներ:

Ոսկի (Au)

Թթվածին (O)

Արծաթ (Ag)




2. Միացություններ

Օրինակներ:

Ջուր (H2O)՝ բաղկացած է հիդրոգեն և թթվածին ատոմներից։

Քիմիական աղ (NaCl)՝ բաղկացած է նատրիում և խոլոր ատոմներից։





Պարզ նյութերը պահպանելու են իրենց բնութագրերը և ատոմային կառուցվածքը, ինչը նրանց թույլ է տալիս գործել որպես հիմունք քիմիական ռեակցիաների մեջ։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութը սահմանվում է որպես նյութ, որը կազմված է երկու կամ ավելի տեսակի ատոմներից, որոնք քիմիական կապերով կապված են։ Բարդ նյութերը կարող են բաժանվել ավելի պարզ նյութերի միջոցով քիմիական ռեակցիաների միջոցով։

Բարդ նյութերի դասակարգում

1. Միացություններ

Օրինակներ:

Ջուր (H2O)՝ բաղկացած է հիդրոգեն և թթվածին ատոմներից։

Կարբոն դիօքսիդ (CO2)՝ բաղկացած է կարբոն և թթվածին ատոմներից։




2. Բազմացույցեր

Օրինակներ:

Շաքար (C12H22O11)՝ բաղկացած է տարբեր տեսակի ատոմներից։

Պոլիեթիլեն (C2H4)n՝ բաղկացած է կրկնվող միավորներից։





Բարդ նյութերը կարող են ունենալ տարբեր ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ, որոնք կախված են նրանց բաղադրությունից և կառուցվածքից։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերը ունեն մի շարք ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ, որոնք թույլ են տալիս բնորոշել և տարբերել դրանք։

1. Ֆիզիկական հատկություններ

Զանգված՝ նյութի քանակը։

Օրինակ: Երկաթի զանգվածը ավելի մեծ է, քան պլաստիկի։


Տարածություն՝ այն տարածությունը, որը զբաղեցնում է նյութը։

Օրինակ: 1 լիտր ջուրը զբաղեցնում է 1 լիտր տարածություն։


Թերմալ հատկություններ՝ բարձրացման կամ իջեցման ժամանակ նյութի տաքացման կամ սառեցման ունակությունը։

Օրինակ: Մետաղները լավ ջերմահաղորդիչներ են, մինչդեռ պլաստիկները՝ վատ։


Գույն՝ նյութի տեսողական հատկանիշը։

Օրինակ: Ոսկին ոսկե գույն ունի, իսկ ջուրը թափանցիկ է։



2. Քիմիական հատկություններ

Անհրաժեշտություն՝ նյութի ռեակցիայի մեջ մտնելու ունակությունը։

Օրինակ: Թթվածինը կարող է արձագանքել հիդրոգենի հետ, ձևավորելով ջուր։


Ռեակցիոն ունակություն՝ նյութի միմյանց հետ ռեակցիայի անցկացնելու կարողությունը։

Օրինակ: Աղին (NaCl) քիմիական նյութ է, որը կարող է կազմվել նատրիումի և խլորի ռեակցիայի արդյունքում։


Այրման ունակություն՝ նյութի այրման ժամանակ արձակում է ջերմություն և լույս։

Օրինակ: Պրոպանը (C3H8) այրվելու ժամանակ արտանետում է ջերմություն։



Այս հատկությունները կարևոր են նյութերի ուսումնասիրության, կիրառման և ճանաչման համար։

9-րդ դաս. սեպտեմբերի 23 -27

7,8- րդ  դաս. անցածի  կրկնողություն. Ֆիզիկական  և  քիմիական  երևույթներ: Քիմիական  ռեակցիաների  հատկանիշները: Քիմիական  ռեակցիաների  տեսակները՝ միացման, քայքայման, տեղակալման, փոխանակման, կատալիտիկ, օքսիդավերականգնման: 

Լաբորատոր  փորձեր` <<Քիմիական  ռեակցիաների տեսակները՚ >>

Տեղակալման   և  միացման  ռեակցիաներ՝ ջրածնի  ստացումը  և  այրումը: Փոխանակման   ռեակցիա՝ պղնձի (II) հիդրօքսիդի  ստացումը: Քայքայման  ռեակցիա՝ ամոնիումի  երկքրոմատի  քայքայումը:

Առաջադրանք. Գրեք  կատարած  ռեակցիաների  քիմիական  հավասարումները, հավասարեցրեք  և  նշեք  ռեակցիայի  տեսակը:

Որպեսզի կարողանամ ձեզ ճիշտ պատասխանել, անհրաժեշտ է նշել, թե որ ռեակցիաների մասին եք խոսում: Եթե դուք ասում եք, որ ռեակցիան տեղի է ունենում ջրի և էլեկտրոդների միջև, դա կարող է լինել էլեկտրոլիզի պրոցես:

Էլեկտրոլիզի ռեակցիաներ

Ռեակցիա անոդում (օքսիդացում):

2H2​O(l)→O2​(g)+4H+(aq)+4e−

Ռեակցիա կաթոդում (ռեդուկցիա):

4H+(aq)+4e−→2H2​(g)

Ընդհանուր հավասարում

Արդյունքում, ընդհանուր հավասարումը կլինի:

2H2​O(l)→2H2​(g)+O2​(g)

Ռեակցիայի տեսակը

Այս ռեակցիան էլեկտրոլիզ է, որը էլեկտրահոսքի օգնությամբ ջրի մոլեկուլները դարձնում է մոլեկուլներ:

Նյութի հատկությունները կոչվում են այն հատկանիշները կամ բնութագրիչները, որոնցով նյութերը նման են իրար կամ տարբեր են։Բոլոր նյութերը ունեն 3 տեսակի հատկութններ ուներ՝ ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական։
Նյութի ֆիզիկական հատկություները, դիտարկում են կամ չափում են, ԱՌԱՆՑ ՆՈՐ ՆՅՈՒԹ ՍՏԱՆԱԼՈՒ։
Նյութի քիմիական հատկությունը, փոխազդեցություն է այլ նյութերի հետ, երբ առաջանում են նոր նյութեր
Նյութի ֆիզիոլոգիական հատկությունը, ազդեցություն է կենդանի օրկանիզմի վրա՝ դրական կամ բացասական։

7,8- րդ  դաս-ում անցածի կրկնողություն.  Ֆիզիկական  և  քիմիական  երևույթներ: Քիմիական  ռեակցիաների  տեսակները՝ միացման, քայքայման, տեղակալման, փոխանակման, օքսիդավերականգնման, կատալիտիկ: Քիմիական  տարրերի պարբերական  օրենքը  և  համակարգը: Ատոմի  բաղադրությունը և էլեկտրոնային թաղանթի  կառուցվածքը: Հարաբերական  ատոմային զանգված՝ Ar:  Ատոմի  հատկությունները՝ ատոմի  շառավիղ,  իոնացման  էներգիա, էլեկտրաբացասականություն, վալենտականություն, օքսիդացման  աստիճան:  Նյութի հատկությունները, բաղադրությունը, կառուցվածքը: Քիմիական  բանաձև, հարաբերական  մոլեկուլային  զանգված՝ Mr, նյութաքանակ՝մոլ, մոլային  զանգված`M, մոլային  ծավալ` Vm: Նյութի  կառուցվածք: Քիմիական  կապի  տեսակները` կովալենտային, իոնային, մետաղական::

Գործնական աշխատանք  1 . <<Նյութերի  հատկությունները՝  ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական>>

Առաջադրանք 1.  Աղյուսակի  նյութերը  դասակարգեք  պարզ  և  բարդ,  անօրգանական, օրգանական, անվանեք,  գրեք  բանաձևերը,  նկարագրեք  ֆիզիկական  հատկությունները՝ գույնը, խտությունը(գ/սմ3),  ագրեգատային  վիճակը 20օC(պինդ, հեղուկ, գազային), եռման, հալման, սառեցման ջերմաստիճանները,  ջերմա- էլեկտրահաղորդականությունը, լուծելիությունը  ջրում  և այլն:

Առաջադրանք 2. Աղյուսակից  ընտրեք10  նյութ,  գրեք  դրանց  բանաձևերը  և  կատարեք հետևյալ հաշվարկները`

Ինչպիսի՞ տարրերից  են  կազմված նյութը, ատոմների  քանակը (ինդեքսները)
Հաշվեք  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածները՝Mr
Որոշեք  տարրերի  զանգվածային  բաժինները՝w,  զանգվածային հարաբերությունները  և  տարրերի  մոլային  բաժինները  բարդ  նյութերում:
նյութի անվան. ագրեգ. վիճակը հոտը և համը գույն փայլը խտությունը լուծելիությունը ջրում պլաստիկությունը ջերմա. և էլեկտրահաղորդ. հալման և եռման ջերմաստիճան այլ դիտարկումներ
Կերակրի աղ Պինդ չունիաղի սպիտակ չունի 2,17 լավ չունի չունի 801, 1465
Շաքար Պինդ չունի քաղցր սպիտակ ունի 1,59 լավ չունի չունի 185, քայքայվում է
Ջուր հեղուկ չունի թափանցիկ չունի 1,00* — չունի ունի 0, 100
Թթվածին գազային չունի թափանցիկ չունի 0,00143 քիչ չունի չունի -219, -183
Ջրածին հեղուկ չունի թափանցիկ չունի 0,00009 քիչ չունի չունի -259, -253
Ազոտ գազային չունի չունի չունի 0,00125 քիչ չունի չունի -210, -196
Պղնձարջասպ պինդ չունի կապույտ ունի 2,28 լավ չունի ունի քայքայվում է, քայքայվում է
Խմելու սոդա հեղուկ ունի սպիտակ չունի 2,16 լավ չունի չունի քայքայվում է, քայքայվում է
Ացետոն հեղուկ ունի թափանցիկ չունի 0,79 միախառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ չունի չունի -95, 56
Էթիլ սպիրտ հեղուկ ունի թափանցիկ չունի 0,79 միախառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ չունի չունի -114, 78
Քացախաթթու հեղուկ ունի Քացախաթթու չունի 1,05 միախառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ չունի չունի 17, 118
Կավիճ պինդ չունիկավճային սպիտակ չունի 2,71 չի լուծվում չունի չունի քայքայվում է, քայքայվում է
Երկաթ պինդ չունի սպիտակկամարծաթափայլ ունի 7,87 չի լուծվում ունի ունի 1539, 2870
Ալյումին պինդ չունի մոխրագույն ունի 2,70 չի լուծվում ունի ունի 660, 2500
Պղինձ պինդ չունի ոսկեգույն ունի 8,96 չի լուծվում ունի ունի 1083, 2543
Անագ պինդ, հեղուկ չունի սպիտակկամ արծաթափայլ ունի 7,29 չի լուծվում չունի ունի 232, 2620
Կապար պինդ չունի սպիտակկամ արծաթափայլ ունի 11,3 չի լուծվում չունի ունի 327, 1745
Սնդիկ հեղուկ չունի սպիտակկամ արծաթափայլ ունի 13,5 չի լուծվում չունի ունի -39, 357
Ցինկ պինդ չունի սպիտակկամ արծաթափայլ ունի 7,13 չի լուծվում չունի ունի 420, 906
Ոսկի պինդ չունի ոսկեգույն ունի 19,3 չի լուծվում ունի ունի 1063, 2880
Արծաթ պինդ չունի արծաթագույն ունի 10,5 չի լուծվում ունի ունի 961, 2167
Պլատին պինդ չունի սպիտակկամ արծաթափայլ չունի 21,4 չի լուծվում չունի ունի 1769, 4170
Սիլիցիում պինդ չունի մուգ մոխրագույն ունի 2,33 չի լուծվում չունի ունի 1410, 2355
Քվարց պինդ չունի թափանցիկ չունի 2,65 չի լուծվում չունի ունի 1610, 2950
Ալմաստ պինդ չունի թափանցիկ ունի 3,52 չի լուծվում չունի ունի մոտ 4000**, հայտնի չէ
Գրաֆիտ պինդ չունի մուգ կապույտ կամ սև ունի 2,27 չի լուծվում ունի ունի մոտ 4000**, հայտնի չէ
Յոդ պինդ ունի մուգ մանուշակագույն կամ սև չունի 4,94 քիչ չունի չունի 114, 186
Բրոմ պինդ չունի կարմիր չունի 3,11 քիչ չունի չունի -7, 59
Քլոր պինդ ունի դեղին չունի 0,00321 քիչ չունի չունի -219, -34
Ֆտոր հեղուկ չունի դեղին չունի 0,00169 փոխազդում է չունի չունի -220, -188
Ածխաթթու գազ գազային չունի թածանցիկ չունի 0,00198 քիչ չունի չունի -78,5 -***
Նատրիում պինդ չունի սպիտակկամարծաթափայլ չունի 0,97 փոխազդում է չունի ունի 98, 883
Կալիում պինդ չունի սպիտակկամարծաթափայլ ունի 0,86 փոխազդում է չունի ունի 64, 761
Մագնեզիում հեղուկ չունի սպիտակկամարծաթափայլ չունի 1,74 չի լուծվում չունի ունի 650, 1105
Կալիցիում հեղուկ չունի սպիտակկամարծաթափայլ ունի 1,55 փոխազդում է չունի ունի 839, 1484
Չհանգած կիր պինդ չունի մոխրագույն չունի 3,40 փոխազտում է չունի ունի 2585, 2850
Հանգած կիր պինդ չունի սպիտակ չունի 2,24 քիչ չունի ունի քայքայվում է,

9-րդ դաս. – սեպտեմբերի  9-13 

7,8- րդ  դաս-ում անցածի կրկնողություն՝ Ֆիզիկական  մարմին  և նյութ: Քիմիական  տարրեր, ատոմ, մոլեկուլ, իոն: Պարզ  և  բարդ  նյութեր: Անօրգանական  և  օրգանական նյութեր: Նյութերի  հատկությունները՝ ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական:

Ֆիզիկական մարմին ունի զանգված՝ m(կգ,գ,մգ,տ…), ծավալ՝ v(մ³,լ,մլ,սմ³, դմ³)

Հարցադրումներ.

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ  են  հայտնի,  ինչպե՞ս  են  տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի են 118 տարրի ատոմներին ։Տարրերը դասակարգվում են ըստ իրենց ատոմային թվի։

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել նյութերն   ըստ  բաղադրության  և   ծագումնաբանության,  գրել  օրինակներ…

Մարդկանց հայտնի է ավելի քան 160 միլիոն քիմիական նյութ։Բոլոր ֆիզիկական մարմիները կազմված են նյութերից։

Ս.—Նյութը փոքրագույն մասնիկների (ատոմ,մոլեկուլ,իոն), նյութը ունի բաղադրություն, կառուցվածք, հատկություներ։

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերը կազմված են ատոմներից, ատոմները մանրէնեներից։

Օրինակ՝ փայտ, արծաթ, պղինձ և այլն։

• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութեր կոչվում են այն նյութերը, որոնք կազմված են մեկ քիմիական տարրից։Օրինակ՝ ազոտը, թթվածինը, ծծումբը, երկաթը, պղինձը և այլն։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութեր են կոչվում այն նյութերը, որոնք կազմված են մեկից ավելի տարրերից։Օրինակ՝ ածխաթթու ցազը, ջուրը, թթվածինը և այլն։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ…

ֆիզիկական,քիմիական, ֆիզիոլոգիական: