Месяц: Сентябрь 2024

«Պայքար առանց կատաղության» Օշո
Այս դեպքը եղել է մեծ իսլամական խալիֆ Օմարի ժամանակ: Նա պայքարում էր իր թշնամու դեմ մոտ 30 տարի: Թշնամին հզոր էր, և պայքարը տևեց մի ամբողջ կյանք: Վերջապես եկավ բարենպաստ պահը. թշնամին ընկավ ձիուց, Օմարը ծնկեց թշնամու վրա՝ նիզակը ձեռքին: Մի վայրկյան, և նիզակը կմխրճվեր թշնամու կուրծքը, և ամնե ինչ կավարտվեր: Բայց այդ պահին ահա թե ինչ կատարվեց. թշնամին թքեց Օմարի դեմքին, և նիզակը օդի մեջ քարացավ:
Օմարը ձեռքով մաքրեց դեմքը, ոտքի կանգնեց և ասաց.
— Վաղը մենք ամեն ինչ նորից կսկսենք:
Թշնամին ապշահար էր:
— Ի՞նչ պատահեց,-հարցրեց նա:- Ես 30 տարի այսպիսի պահի եմ սպասել, հուսալով, որ մի օր նիզակս կուրծքդ կխրեմ, և ամեն ինչ կվերջանա: Իմ բախտն այդպես էլ չբերեց, բայց քոնն ահա բերել է: Մի վայկյանում դու կարող էիր ամեն ինչ վերջացնել: Ի՞նչ եղավ քեզ:
Օմարը պատախանեց.
— Մեր պատերազմը սովորական պատերազմ չի եղել: Ես երդվել էի, որ պայքարելու եմ առանց ներքին զայրույթի: 30 տարվա ընթացքում ես պայքարել եմ առանց բարկության:
Իսկ հիմա մեջս կատաղություն բարձրացավ: Երբ դու դեմքիս թքեցիր, հանկարծ այս ամենը անձնային դարձավ: Ես ցանկացա քեզ սպանել. դա իմ Եսից եկող ցանկություն էր: Մինչև այս պահը, 30 տարիների ընթացքում, երբեք այդպիսի խնդիր չեմ ունեցել: Մեր պայքարի
պատճառն այլ էր: Դու իմ թշնամին չես եղել. մեր կռիվը երբեք անձնային չի եղել: Ես չեմ ցանկացել քեզ սպանել , ես ուզել եմ գործը հաղթական ավարտի հասցնել: Իսկ հիմա մի պահ ես մոռացա իմ խնդիրը. դու դարձար իմ թշնամին, և ես ցանկացա ոչնչացնել քեզ:
Ահա թե ինչու ես չեմ կարող քեզ սպանել: Մի խոսքով, վաղվանից նորից սկսում ենք:
Բայց պատերազմն այդպես էլ չվերսկսվեց: Թշնամին այլևս նույնը չէր:
— Սովորեցրու ինձ: Դարձիր իմ ուսուցիչը և հնարավորություն տուր ինձ աշակերտելու քեզ: Ես էլ եմ ուզում կռվել առանց զայրույթի:
Իսկ գաղտնիքը սա է. պայքարեք՝ մի կողմ թողնելով ձեր Եսը: Եվ եթե դուք կարողանաք կռիվ տալ առանց ներքին կատաղության, ուրեմն դուք ամեն ինչ անանձնային կարող եք անել, քանի որ բախումը ամենաշատն է շոշափում մարդու Եսը: Եթե դուք դա անեք, դուք կդառնաք ամենակարող:
Բայց հիմա դուք չեք կարողանում մինչև անգամ անանձնական սիրով սիրել:
Առաջադրանքներ
Ա․ Քննարկե՛ք հետևյալ հատվածները.

Պայքարեք՝ մի կողմ թողնելով ձեր Եսը: Եվ եթե դուք կարողանաք կռիվ տալ առանց ներքին կատաղության, ուրեմն դուք ամեն ինչ անանձնային կարող եք անել, քանի որ բախումը ամենաշատն է շոշափում մարդու Եսը: Եթե դուք դա անեք, դուք կդառնաք ամենակարող:

Բայց հիմա դուք չեք կարողանում մինչև անգամ անանձնական սիրով սիրել:
Բ․ Դո՛ւրս գրեք և մեկնաբանե՛ք այն հատվածը, որտեղ ասվում է, թե ինչո՞ւ Օմարը չսպանեց թշնամուն:

Դու իմ թշնամին չես եղել. մեր կռիվը երբեք անձնային չի եղել: Ես չեմ ցանկացել քեզ սպանել , ես ուզել եմ գործը հաղթական ավարտի հասցնել: Իսկ հիմա մի պահ ես մոռացա իմ խնդիրը. դու դարձար իմ թշնամին, և ես ցանկացա ոչնչացնել քեզ:Ահա թե ինչու ես չեմ կարող քեզ սպանել: Մի խոսքով, վաղվանից նորից սկսում ենք:

Օմարը ուզում էր հաղթեր ոչ թե սպաներ։Ինքը 30 տարի կռվել է միայն հաղթանակի համար։

Գ․ Բացատրե՛ք ստեղծագոծության վերնագիրը։

«Պայքար առանց կատաղության»

Քանի որ Օմարը չեր ուզում պատերազմը վերածեր իր անձնական զգացմունքների բախումի,այլ ուզում էր հաղթել թշնամուն։Ինքը չուներ պատճառ սպանելու թշնամուն և այդ պատճառով նրանք պայքարել են 30 տարի, առանց զարյութի։

Հայաստանի Հանրապետության հռչակումը
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակումը տեղի ունեցավ 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ Ռուսական կայսրության փլուզման և Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով առաջացած քաղաքական անկայունության համատեքստում։ Մինչ այս Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում էր, իսկ նրա տարածքները՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի կազմում, որը ղեկավարում էր Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի մարզերը։ 1918 թվականի սկզբին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, Անդրկովկասյան կոմիսարիատը հռչակեց Անդրկովկասի Դեմոկրատական Դաշնային Հանրապետության ստեղծումը։ Սակայն ֆեդերացիան փլուզվեց ընդամենը մի քանի ամիս հետո ներքին հակասությունների պատճառով։

Երբ ֆեդերացիան փլուզվեց, նրա յուրաքանչյուր մաս անկախություն հռչակեց, այդ թվում՝ Հայաստանը։ Դա տեղի ունեցավ ծայրահեղ ծանր իրավիճակի ֆոնին, երբ հայ բնակչության զգալի մասը տուժում էր Օսմանյան կայսրության կողմից իրականացված ցեղասպանության հետևանքներից, իսկ արևելքում պատերազմներ էին ընթանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ։

Բաթումի պայմանագիր
Բաթումի պայմանագիրը (հունիսի 4, 1918 թ.) խաղաղության պայմանագիր էր, որը կնքվել էր Օսմանյան կայսրության և նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության միջև։ Այս պայմանագիրը պարտադրված էր Հայաստանի համար, որը ցեղասպանությունից և օսմանյան զորքերի կողմից տարածքի զգալի մասի գրավումից հետո ծայրահեղ թուլացած վիճակում էր։ Պայմանագրի պայմաններով Հայաստանն իր արևմտյան տարածքների մեծ մասը զիջեց Օսմանյան կայսրությանը, որը երկիրը թողեց պատմական հայկական հողերի միայն մի փոքր մասով:

Փաստորեն, այս պայմանագիրը կնքվեց այն ժամանակ, երբ Հայաստանի կառավարությունը գտնվում էր ռազմական ճնշման տակ, և այն դարձավ ժամանակավոր պայմանագիր, որը թույլ տվեց երիտասարդ հանրապետությանը պահպանել իր անկախությունը։

Կենդանի օրգանիզմի բաղադրություն, օրգանական, անօրգանական նյութեր, հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութր:

Լրացուցիչ աշխատանք`

1. Ո՞րն է օրգանւզմի ամենափոքր միավորը։

Բջիջ

2.Ի՞նչ օրգանական և անօրգանական նյութեր գիտեք, բերեք օրինակներր։

անօրգանակա—Ջուր, սոդա, կերակրի աղ, ազոտ, թթվածին, երկաթ, արծաթ, ոսկի: Սրանք անօրգանական նյութեր են:

օրգանական— ճարպերը, ամինաթթուները,  գլյուկոզ, մրջնաթթուն, քացախաթթուն, բնական գազը, ածխաջրածինները,  էթիլ սպիրտը, ացետոնը։

3. Բնութագրեք հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութերը, բերեք օրինակներ։

Ջուրը լուծիչ է, որում լավ լուծվող նյութերը կոչվում են հիդրոֆիլ: Դրանցից են շատ անօրգանական աղերը, թթուները, հիմքերը, իսկ օրգանական նյութերից` որոշ ածխաջրեր կամ սպիտակուցներ և այլն: Սակայն կան նաև շատ նյութեր, որոնք վատ են լուծվում կամ չեն լուծվում ջրում: Դրանք կոչվում են հիդրոֆոբ նյութեր:

9-րդ դաս. – սեպտեմբերի  9-13 

7,8- րդ  դաս-ում անցածի կրկնողություն՝ Ֆիզիկական  մարմին  և նյութ: Քիմիական  տարրեր, ատոմ, մոլեկուլ, իոն: Պարզ  և  բարդ  նյութեր: Անօրգանական  և  օրգանական նյութեր: Նյութերի  հատկությունները՝ ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական:

Ֆիզիկական մարմին ունի զանգված՝ m(կգ,գ,մգ,տ…), ծավալ՝ v(մ³,լ,մլ,սմ³, դմ³)

Հարցադրումներ.

• Ներկայումս  քանի՞ քիմիական  տարրի  ատոմներ  են  հայտնի,  ինչպե՞ս  են  տարրերը  դասակարգվում

Ներկայումս հայտնի են 118 տարրի ատոմներին ։Տարրերը դասակարգվում են ըստ իրենց ատոմային թվի։

• Քանի՞ միլիոն  նյութ  է  հայտնի  մարդկությանը,  սահմանել  ո՞րն  է  կոչվում  նյութ, դասակարգել նյութերն   ըստ  բաղադրության  և   ծագումնաբանության,  գրել  օրինակներ…

Մարդկանց հայտնի է ավելի քան 160 միլիոն քիմիական նյութ։Բոլոր ֆիզիկական մարմիները կազմված են նյութերից։

Ս.—Նյութը փոքրագույն մասնիկների (ատոմ,մոլեկուլ,իոն), նյութը ունի բաղադրություն, կառուցվածք, հատկություներ։

• Որո՞նք  են  նյութերի  փոքրագույն  կառուցվածքային  մասնիկները, սահմանել, գրել  օրինակներ…

Նյութերը կազմված են ատոմներից, ատոմները մանրէնեներից։

Օրինակ՝ փայտ, արծաթ, պղինձ և այլն։

• Ո՞րն  է  կոչվում  պարզ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Պարզ նյութեր կոչվում են այն նյութերը, որոնք կազմված են մեկ քիմիական տարրից։Օրինակ՝ ազոտը, թթվածինը, ծծումբը, երկաթը, պղինձը և այլն։

• Ո՞րն  է  կոչվում  բարդ  նյութ,  սահմանել, դասակարգել,  գրել օրինակներ…

Բարդ նյութեր են կոչվում այն նյութերը, որոնք կազմված են մեկից ավելի տարրերից։Օրինակ՝ ածխաթթու ցազը, ջուրը, թթվածինը և այլն։

• Ինչպիսի՞  հատկություններ  ունեն  նյութերը, սահմանել, գրել  օրինակներ…

ֆիզիկական,քիմիական, ֆիզիոլոգիական:

1. Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը

Կենդանի օրգանիզմի հիմնական տարրերը կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ մակրո-տարրեր, միկրո-տարրեր և ուլտրատարրեր:

1. **Մակրո-տարրեր** (կայուն, մեծ քանակությամբ հարկավոր են):
   — Կառավարման տարրեր՝ ածխածնի (C), հիդրոգենի (H), թթվածնի (O) և ազոտի (N):
   — Կարևոր տարրեր՝ կալցիում (Ca), ֆոսֆոր (P), կալիում (K), մագնեզիում (Mg), նատրիում (Na) և սուլֆուր (S).

2. **Միկրո-տարրեր** (պահանջվում են փոքր քանակներով, բայց կարևոր):
   — Երկաթ (Fe), ցինկ (Zn), մանգան (Mn), կրոմ (Cr), կոպեր (Cu), մոլիբդեն (Mo), իոդ (I), բոր (B) և այլն.

3. **Ուլտրատարրեր** (շատ քիչ քանակությամբ, բայց կարևոր դեր ունեն):
   — Տղամարդկանց համար՝ բրոմ (Br), ստրոնցիում (Sr), բարիում (Ba), սիլիցիում (Si) և այլն:
   — Դրանց միկրո-տարրեր են՝ օրինակ, սելեն (Se) ու երկաթ (Fe):

Այս տարրերը մասնակցում են բազմաթիվ կենսաբանական գործընթացների և հիմնական դեր են խաղում օրգանիզմի գործունեության մեջ:

1. Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում

Կենդանի աշխարհը հաճախ բաժանվում է հինգ հիմնական թագավորությունների՝

1. * կենդանիներ** (Monera) — ներառում է միատարր բակտերիաներ։
2. **մանրէ** (Archaea) — պարունակում է էլեկտրոնային միատարր կամ գլոբալ խնդիրների այլ կարգեր։
3. **Սնկեր** (Fungi) — ներառում է տարբեր տեսակի սնկեր։
4. **բույսեր** (Plantae) — ծաղկող և չծաղկող բույսեր։


Այս բաժանումները հնարավոր է տարբերակվում են ըստ օրգանիզմների կառուցվածքի, կենսաբանական հատկությունների և կենսաբանական կարգերի:

1. Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ

Կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային միավորը բջիջն է։ Բջիջները կենսաբանական կյանքի հիմնական միավորներն են և ունեն մի քանի կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր, որոնք կենսաբանական գործընթացներում կարևոր դեր են խաղում:

1. **ԴՆԹ (դեօքսիրիբոնուկլեինաթթու)** — պարունակում է գենետիկական տեղեկությունները, որոնք պատասխանատու են օրգանիզմի հատկությունների և գործառույթների համար։

2. **ՌՆԹ (ռիբոնուկլեինաթթու)** — մասնակցում է ԴՆԹ-ի ինֆորմացիայի փոխանցմանը և սպիտակուցների սինթեզին։

3. **Սպիտակուցներ** — կատализատորներ (ենզիմներ), կառուցվածքային տարրեր, հորմոններ և այլ կենսաբանական կարևոր ֆունկցիաներ կատարող նյութեր։

4. **Լիպիդներ** — գարշամթերք (մասնավորապես ֆոսֆոլիպիդներ) և էներգիայի պահեստ, կարևոր են բջջային մեմբրանների կառուցվածքում։

5. **Մոնոսաքարիդներ (սառադրի)** — էներգիայի աղբյուր, օրինակ՝ գլյուկոզը։

Այս նյութերը բջիջներում ներքևից վերև մասնակցում են կենսաբանական բոլոր գործընթացներին՝ ապրել, աճել և բազմապատկվել:

1. Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում

Կենդանի օրգանիզմներում առկա են ինչպես օրգանական, այնպես էլ անօրգանական նյութեր:

Օրգանական նյութեր:

1. Սպիտակուցներ — բաղկացած են ամինաթթուներից, կատարում են բազմաթիվ կենսաբանական գործառույթներ, այդ թվում՝ կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ (ենզիմներ, հորմոններ և այլն)։
2. ԴՆԹ (դեօքսիրիբոնուկլեինաթթու) և ՌՆԹ (ռիբոնուկլեինաթթու) — կրում են գենետիկական տեղեկություններ և մասնակցում են սպիտակուցների սինթեզին։
3. Լիպիդներ — գարշամթերք, որոնք կազմում են բջջային մեմբրանները (ֆոսֆոլիպիդներ) և ներսում պահում են էներգիա։
4. Մոնոսաքարիդներ — էներգիայի աղբյուրներ (գլյուկոզ, ֆրուկտոզ և այլն)։
5. Նեղարարներ — բաղկացած են ածխածնի, հիդրոգենի և թթվածնի մոլեկուլներից (օրինակ՝ վիտամիններ)։

Անօրգանական նյութեր:

1. Թթվածնու (O₂) — կարևոր է բջջային շնչառության համար։
2. Ածխածնի դիօքսիդ (CO₂) — մասնակցում է ֆոտոսինթեզի և բջջային շնչառության գործընթացներին։
3. Աղեր — օրինակ՝ սոդա (NaCl), որոնք կարևոր են օրգանիզմի հիդրոլիտիկ հավասարակշռության պահպանման համար։
4. Կալցիում (Ca) — կարևոր է ոսկրերի կառուցվածքում, մկանների համակումներին և նյարդային հաղորդման մեջ։
5. Մագնեզիում (Mg) — մասնակցում է բջջային էներգիայի արտադրությանը և մի շարք ֆիզիոլոգիական գործընթացներին։

Այս նյութերն անհրաժեշտ են օրգանիզմի կենսաբանական գործընթացների կատարման համար, և նրանց հավասարակշռված առկայությունը կարևոր է առողջության պահպանման համար:

1. Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»

Գիտնականները հաճախ ասում են, որ «կյանքը սպիտակուցների գոյության ձևն է», քանի որ սպիտակուցները կենսաբանական պրոցեսների հիմնական բաղադրիչներն են, և դրանց դերը կենսաբանական համակարգերում շատ կարևոր է:

1. Սպիտակուցների բազմազանություն — Սպիտակուցները բաղկացած են 20 տարբեր ամինաթթուներից, որոնք կարող են կազմել անսահմանափակ թվով կոմբինացիաներ։ Սա թույլ է տալիս սպիտակուցներին կատարել բազմաթիվ ֆունկցիաներ, որոնք անհրաժեշտ են կենսաբանական կյանքի համար։
2. Կենսաբանական ֆունկցիաներ — Սպիտակուցները կատարում են բազմաթիվ կարևոր ֆունկցիաներ, ինչպիսիք են մետաբոլիկ ռեակցիաների կատալիզը (ենզիմներ), կառուցվածքային դերեր (օրինակ՝ կոլագեն), հորմոնների ձևավորում (օրինակ՝ ինսուլին), նյութերի փոխադրում (օրինակ՝ հեմոգլոբին), և շատ այլ։
3. ԴՆԹ-ի եւ ՌՆԹ-ի աշխատանք — ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն կոդավորում են սպիտակուցների կառուցվածքը և ֆունկցիաները։ Գենետիկական տեղեկատվությունը թարգմանվում է սպիտակուցների մեջ, ինչը նշանակում է, որ սպիտակուցները անմիջականորեն կապված են կյանքի գոյության և գործելու հետ։
4. Կյանքի հիմքեր — Բոլոր կենդանի օրգանիզմները օգտագործում են սպիտակուցներ որպես կենսաբանական կառուցվածքի և գործառույթների հիմնական տարրեր։ Սպիտակուցները ապահովում են բջիջների կառուցվածքը, կենսաբանական ռեակցիաների կատալիզը և տարբեր ֆիզիոլոգիական գործառույթները։

Այս բոլոր պատճառներով

1. Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում

Սպիտակուցները, ածխաջրերը, ճարպերը, նուկլեինաթթուները և վիտամինները բոլորը ունեն կարևոր դերեր կենդանի օրգանիզմում:

1. **Սպիտակուցներ**:
   — **Ենզիմներ** — կատալիզում են կենսաբանական ռեակցիաները, արագացնելով դրանց ընթացքը։
   — **Կառուցվածքային տարրեր** — կազմում են բջջային կառուցվածքները (օրինակ՝ կոլագեն, կերատին)։
   — **Հորմոններ** — մի քանի հորմոններ, ինչպիսիք են ինսուլինը, սպիտակուցային բնույթ ունեն։
   — **Նյութերի փոխադրում** — փոխադրում են նյութեր օրգանիզմում (օրինակ՝ հեմոգլոբին՝ O₂ փոխադրող)։

2. **Ադակաջրեր**:
   — **Էներգիայի աղբյուր** — արագորեն տրամադրում են էներգիա (գլյուկոզ, ֆրուկտոզ)։
   — **Ակտիվ նյութերի պահեստ** — կուտակվում են որպես շաքարներ (օրինակ՝ գլիկոգեն)։
   — **Բջջային կառուցվածքի բաղադրիչներ** — կազմում են բջջային պատերի որոշ բաղադրիչներ (օրինակ՝ բջջային թաղանթներում)։

3. **Ճարպեր**:
   — **Էներգիայի պահեստ** — պահում են մեծ քանակությամբ էներգիա (մեկ գրամ ճարպ պարունակում է 9 կիլոկալ)։
   — **Կառուցվածքային դերեր** — կազմում են բջջային մեմբրանների ֆոսֆոլիպիդները։
   — **Բաղադրիչներ** — մի շարք հորմոններ (օրինակ՝ սեռական հորմոններ) ձևավորվում են ճարպերից։

4. **Նուկլեինաթթուներ**:
   — **ԴՆԹ** — պարունակում է գենետիկական տեղեկություններ, որոնք անհրաժեշտ են բջջային գործառույթների և փոխանցման համար։
   — **ՌՆԹ** — մասնակցում է ԴՆԹ-ից տեղեկությունների փոխանցմանը և սպիտակուցների սինթեզին։

5. **Վիտամիններ**:
   — **Կանոնակարգող դերեր** — մասնակցում են տարբեր կենսաբանական ռեակցիաների (օրինակ՝ B խմբի վիտամիններ՝ էներգիայի արտադրություն)։
   — **Հիմնական գործառույթներ** — վիտամին C-ն անհրաժեշտ է կապտուկների արտադրությանը, վիտամին D-ն՝ հսկողության համար կալցիումի մակարդակների վրա։
   — **Բժշկական օգուտներ** — պաշտպանում են օրգանիզմը որոշ հիվանդություններից և աջակցում բնական պաշարների պահպանմանը։

Այս նյութերը համատեղ ապահովում են օրգանիզմի նորմալ ֆունկցիաները, աճը, զարգացմանը և առողջությունը։